СЭТГЭЛ ҮНЭРТЭНЭ...

Хүний тухай бичих дуртай би. Сайхан хүний тухай чадан ядан тэрлэснээ хүнд уншуулах бас их дуртай. Сайхан хүний тухай бичих сайхан байдаг. Сэтгэлээ шагначихдаг юм. Саяхан би нэг хүний тухайд иймэрхүү хөрөг таталбар тэрлэлээ. Санаа оноогоо нэмэрлээрэй андууд аа.

Хүнд үйлдвэрийн салбарт тэргүүлэгч том компанийг удирдаад, эрчүүдийг командлаад, тэднийхээ амьдрал ахуйг нуруун дээрээ үүрч явна гэдэг бүсгүй хүнд байтугай эр хүнд ч ахдах ачаа гэдэг нь тодорхой. Харин Гарамжав хатагтай үүнд туйлдах нь бүү хэл харин ч өнгөжин гялалзаж улам ихийг бүтээх хүсэлд ноцож явна. “Монполимет компани өөрийн гэсэн байр суурьтай болсон. Байшин барьдаг хүн барилгын материал үйлдвэрлэхсэн гэж боддог, Нэг төслийг амжилттай хийсэн бизнесийн багийхан дараачийн төслөө хийх судалгаанд ордог. Энэ бол бизнес, амьдралын бичигдээгүй хууль. Манай компанийханд барилгын материалын үйлдвэр байгуулах, хүнд хэрэгцээт амин дэмийн импорт, худаг усны хайгуул өрөмдлөгийн компани байгуулах зэрэг зорьсон зорилго их байна. Бизнесийн цар хүрээний өргөжилтийг би шунал гэж огтхон ч боддоггүй. Энэ бол бүтээлч хүмүүсийн мөн чанар гэж ойлгодог. Хүнд амжилтанд хүрэхэд хэдэн чухал зарчим байдаг. Нэгдүгээрт хүнд шантаршгүй ажилсаг зан чанар байх хэрэгтэй. Хоёрдугаарт хүн болж төрснийх зүрхэнд нь хайр үргэлж ундарч байх хэрэгтэй. Энэ хайр үргэлж хүний зүрхэнд асч, агуу их хайр сэтгэлийг бие биедээ авч, өгч байх хэрэгтэй, Амьд байгаагаа мэдрэх, хүн гэдгээ мэдрүүлэх гайхамшигтай онцлог. Дараа нь хүн боловсролтой байх хэрэгтэй. Энэ гурвыг мөрдсөн цагт амжилт дагуулна” гэж энэ бүсгүй ярьсан. Уул уурхайн салбарын тэргүүлэгч компанийн нэг “Монполимет”-ийнхэн өнгөрсөн жил л гэхэд улсад хоёр тэрбум 400 сая төгрөгийн татвар төлжээ. Тэднийх сүүлийн гурван жил дараалан тэргүүний нөхөн сэргээгч компаниар шалгарсан. Байгаль орчноо нөхөн сэргээх нь уул уурхайн ажлын салшгүй нэгэн технологийн хэсэг гэж үздэг Гарамжав захирал байгалийн нөхөн сэргээлтийг ажлынхаа үндсэн зарчим болгосноор хангай дэлхийнхээ хайр хишгийг хүртэж ажил нь ийнхүү урагштай явдаг ч байж болох юм. 1995 оноос эхэлж уулын ажил явуулсан газартаа өнөөдрийг хүртэл техникийн нөхөн сэргээлтийг 100%, биологийн нөхөн сэргээлтийн ажлыг сүүлийн 5 жил хийн туршиж байгаа гэх. Тэдний хиймэл нууранд хун нутагшиж, Давхар хайрхан уулын өвөрт зассан ширээ толгод нь ногоорч эхэлжээ. Ургамал хөрснөөс биш сэтгэлээс ургадаг гэх түүний нөгөөх л хатуу философи үр жимсээ өгч эхэлсэн нь энэ. Сүүлийн жилүүдэд байгаль орчноо анх байсан хэвэнд нь оруулаад зогсохгүй, тухайн нутаг орны ард иргэдэд амьдрал ахуйд нь ач холбогдлоо өгөх хэмжээнд сайжруулж өгөхийг зорьж байна гэж ярина лээ. Чийглэг багатай, ихэвчлэн хайргархаг шавранцар хөрстэй, сүүлийн жилүүдийн агаарын хуурайшилтаас болж хөрсний давхаргын чийглэг багасч, үржил шим муутай болсон ямар ч нөхцөлд зохицон ургадаг Сибирийн цагаан улиас, чацарганы мод, нутгийн бургас зэргийг олноор тариалж, ургуулж ойн зурвас бий болгожээ. Нөхөн сэргээлтийнхээ хэсгийн хүн хүч, техник технологийг жилээс жилд сайжруулж байгаа тус компанийнхан өндөр хүчин чадалтай САТЕРФИЛЛЕР, КОМАЦУ-ийн техникүүд, замын грейдэрээр тэгшилгээгээ хийлгэдэг юм билээ. Түүний өрсөлдөгчид нь бүгд эрчүүд. Тэд түүнийг эр хүнээс дутахгүй эмэгтэй гэдэг. Гарамжавт эмэгтэй хүнд баймгүй эрч хүч, зориг тэвчээр, алсын хараа, эр хүнд байхгүй хатан сэтгэл, хайр элбэрэл... цөм байдаг болохоор түүнийг зөвхөн эр хүнтэй харьцуулах нь хангалтгүй санагддаг юм. Монполимет ХХК-ны ерөнхий захирал, Монгол улс, ОХУ-ын уул уурхайн салбарын тэргүүний ажилтан, техникийн ухааны магистр, Монгол улсын шилдэг эмэгтэй удирдагч Ц.Гарамжав гэж ийм нэгэн “монголжин” бий.

Сэтгэлийн галбир

Саяхны нэгэн өдөр Монголын шилдэг улс төрч эмэгтэйчүүдийг шалгаруулах ёслолын үеэр нүдээ гартал гоодсон цэцэг хуар шиг эмэгтэйчүүд дундаас ажил хэрэгч даруухан хувцас, бүрэгхэн инээмсэглэлээрээ сондгойрсон сэтгэлд дулаан энэ бүсгүйтэй танилцах завшаан олдсон юм. Алтаар гоёдоггүй амжилтаар гоёдог энэ хүн уул уурхайн салбарыг мэргэжлийн хүний хувьд бүх л эрдэс бодисыг нь ажлын объект, хүн төрөлхтөний амьдралд туслагч чухал ашигт малтмалууд гэж үздэг. Цэргийн техник түрээслэн “монпулемёт” гэж хочлогдон хөлсөө шударч явахдаа ч, хамгийн сүүлийн үеийн технологитой, уул уурхайн мэргэжлийн компанийг байгуулж хөгжүүлнэ гэсэн хатуу зорилготой урагшилж явжээ.…1990-ээд он улс орны, нийгэм эдийн засгийн байдал өөрчлөгдөн социалист нийгмийн байгууламжаас зах зээлийн нийгэм рүү шилжих шилжилтийн үе байлаа. Улс ардын аж ахуй, социализмын материал техникийн бааз гэдэг ойлголтууд бүгд чөлөөт зах зээлийн бизнес, менежмент, хоршоо, пүүс компани гэх мэт цоо шинэ нэр томъёогоор солигдож, төрийн өмчит байгууллагууд бүтэц бүрэлдэхүүнээрээ задарч эхэлсэн тэр үед уул уурхайн салбарт ажиллаж байсан 30 гаруй мянган мэргэжлийн ажилчид ч бас ажилгүй болсон. Энэ үед хэсэг нөхдийн хамт анх “Хөрс судлалын пүүс” байгуулж, 1992 онд “Монполимет” ХХК-ийг инженер хайгуул, судалгаа хийх зорилгоор үүсгэн байгуулжээ. Хүн мэддэг, чаддаг ажлаараа хоолоо олох сайхан. Социализмын үед уул уурхайн салбарт олон эмэгтэйчүүд мэргэжил эзэмшсэн. Зарим нь ажиллаж байна, зарим нь өөр мэргэжлээр мэргэшээд банк, гаалийн салбарын ажилтнууд болчихоод явж байгаа.. Гарамжав гэдэг энэ хүн үндсэн мэргэжлээ орхиогүй цөөхөн хүмүүсийн нэг. Хувь тавилан түүнийг анхнаас нь л уул уурхай хэмээх эл нүсэр салбар руу чулуудсан. МУИС-ийн Уул уурхайн сургуулийг инженер, гидрогеологичоор төгссөн мань хүн шууд л Улсын барилгын зургийн төв институт гэдэг том байгууллага, хамт олны дунд мэргэжилтэн болж ирсэн. Дараа нь Москвагийн их сургуулийн уул уурхайн факультетийг Инженер геологч, хөрс судлаачаар, Италийн Ром хотод Олон улсын ашигт малтмалын гэрээ эрхзүйн мэргэжилтнээр тус тус суралцаж мэдлэг мэргэжлээ зузаатгаад авсан. Монголын уул уурхайн салбар зах зээлийн шуурганд унахад хамт унаж босоход нь хамт босож хал дол үзэн хат суусан Гарамжав бүсгүй өнөөдөр хариуцлагатай уул уурхайн тухайд бодлоо чилээж сууна. Уул уурхай нь Монгол улсын хөгжлийг тодорхойлогч салбарын хувьд бид өндөр үүрэг хариуцлага хүлээж байдаг. Тэр ч хэрээрээ төрийн зүгээс нарийн нандин, нэг үгээр хэлэхэд ухаалаг бодлого хэрэгтэй байгаа. “Нээлттэй” гэдэг үгийн сэжүүрээр хүн болгон хүрз шуудай үүрээд орвол Монгол нутаг минь оготны нүхээр дүүрч, эх дэлхий, газар ус минь амь тавина гэж ярьсан тэрбээр амьдрал хөдөлмөрийн амаргүй их замын бартааг бууж алдах биш, цаг наргүй хөдөлмөр, сэтгэлийн их зориг хатуужил, уужим ухаанаар залж явж эршүүжсэн нэгэн.Монголд уул уурхайн салбарын бизнес 1990-ээд оны эхнээс л бүх нийтэд нээлттэй болсон билээ. Дөнгөж үүсээд үйл ажиллагаагаа явуулахад олон бэрхшээл, ялангуяа санхүүжилт олдохгүй, сайн техник технологийг авч чадахгүй үе зөндөө байсан гэдэг. Анх компаниа байгуулахад тэдэнд уул уурхайн техник төхөөрөмж, өрмийн машин юу ч байгаагүй. Гэрийнхээ эд хогшлоос авахуулаад өөрийнхөө ээмэг, бөгжийг хүртэл зарж, нөхдийнхөө дэмжлэг хүчийг авч байж ганц орос трактор, ганц нэг хэрэгтэй төхөөрөмжтэй болоод магнай хагартал баярлаж явсан гэх. Энэ үед түүнд байхгүйн зовлонгоос илүүтэй мэдэхгүйн зовлон гэж нэг хэцүү юм байжээ. Өртэй хүн өөдөлдөггүй гэдэг “алтан” сургаалиар хүмүүжсэн Гармаагийн үеийнхэн зах зээлийн хуулийг ойлгож ядан мунгинаж байх үедээ улсаас зээл авна гэхээр л санаанд нь багтаж өгөхгүй, нэг их айдас түгшүүр төрж байсан гэдэг. Аргаа барахдаа эргэлтийн хэдэн цаастай болохын тулд хөнгөн цагааны хайлш энэ тэрхэн цуглуулж ганц машин болгож аваад урд хөршийг зорьж гурил будаагаар солин орж ирж байснаа ч тэр ярьдаг. “Энэ чинь ичиж нэрэлхэх юм биш шүү дээ, 1990-ээд он гэдэг чинь монголчуудаас амьдрах ухааны шалгалт авч байсан аймаар хүнд үе. Бүгд л хоногийн хоолоо залгуулахын төлөө ганзага үүрээд явж байсан” гэж Гарамжав захирал өдгөө дурсан ярихаас нэрэлхдэггүй. Харин Монгол оронд маань өнөөдөр олон төрлийн бизнес хөгжих нөхцөл байгаад тэр олзуурхдаг. Одоо бол эзэн хичээвэл заяа хичээх сайхан цаг ирээд байгаа. Тухайн үед эзэн хичээгээд ч эрэг мөргөдөг хэцүү хатуу үе зөндөө байсан гэж дурсана билээ. ...1995 онд Сэлэнгийн Хүдэрт хайгуул хийж мөнгөө хөрсөнд шингээсэн. Улсын судалгаатай ордуудад “гар хүрэхгүй” гэсэн мөнөөх л коммунист зангийнх нь хар гай, нөгөөтэйгүүр зовлонгоо мартаж зорилготой амьдрахын тулд ажлын хүндийг барьж авах гэсэн оролдлого нь ийнхүү амжилтгүй байдлаар дууссан ч шантарсангүй. Харин ч туршилга, сургамж өгсөнд нь баярласан. Дараа дараагийн олон эрсдэлд бэлэн болж хатуужсан. Бүр хожим нь Заамарт нөөц нь дууссан том компанийн гуйлтаар ажилчдыг нь эвдэрхий техниктэй нь уурхай руугаа фронтоор нь оруулж гэнэдэн, их хэмжээний хөрөнгө мөнгөөр эвдэрч задарсан техникүүдийг нь “үнэгүй” тордож өгчихөөд хаягдсан удаатай. Тэр унаж сурсныхаа ачаар босож бас сурсан. Заамарт олборлолт явуулж байсан “Эрдэс” улсын үйлдвэрийн газраас бага хэмжээний газар түрээсэлж олборлосон алтаа өгч ялимгүй ашиг олж байх зуураа техник хэрэгслээ сайжруулж ажлын сайн фронттой болох хэрэгтэй гэдэг бодлоор толгойгоо гашилгаж явжээ. Тэр үед Монголд уул уурхай хөгжиж байгаа сургаар техникүүдээ санал болгохоор ирсэн САТ, Комацу-гийн нөхөд манай “пулемётчин”-д өөрийн брэндийн экскаватор, бульдозруудаа лизингээр өгөхөөр болжээ. Хүчирхэг техниктэй болсныхоо хэргийг бүтээж “Эрдэс”-ийн хувьчлалаас нэг тонн нөөцтэй хэсгийг эзэмшихээр ч болов. Тэр унаад босохдоо ухаан нэмсээр ажил амьдралын “цагаан толгой”-д тайлагдан, одоо ирэх өдрүүдээ хаа нэгтэйгээс хүлээх бус өөрийн гар сэтгэлээр бүтээж түүнийг нь бусад хүмүүс шимтэн уншаад эхэлчихжээ.

Хүний үнэр

Нийгмийн хариуцлага нь бидний гол асуудал. Ерөөсөө бид зах зээлийн нийгэм гэхээсээ илүү “хүний нийгэмд” амьдарч байгаагаа ухаарах ёстой гэж Гарамжав ярьдаг. Үндсэн болон гэрээт 500-аад хүнийг ажлын байраар хангасан тус компани 2008-2010 онуудад шинээр 300-аад ажлын байр бий болгох зорилттой төсийн ажлаа эхлээд байна. Тэднийх байгуулагдсан цагаасаа л спорт, урлагийг дэмжин, өндөр настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийн байгууллагуудад тусалж, Төв аймгийн Заамар, Булган аймгийн Бүрэгхангай сумдын ард иргэдийн ногоо тарих, малжих, жижиг дунд бизнес эрхлэх төслүүдийг дэмжиж ирсэн. 1967 онд баригдаад өнөөдрийг хүртэл их засвар хийгдээгүй байсан Заамар сумын төвийн 700 хүүхэдтэй дунд сургуулийн дотуур байр, хичээлийн байранд их засвар хийж, орчин үеийн тохилог нөхцөлтэй болгож хүүхдүүдийн суралцах, амьдрах нөхцлийг сайжруулж өгснөөс гадна энэ ондоо багтаад тус сургуульд англи хэлний танхим, компьютерийн танхимуудыг иж бүрнээр байгуулж өгөхөөр төлөвлөчихсөн байгаа. Мөн тэд 2006 онд Заамар сумын төвийн дулаан хангамжийг сольж сайжруулсан. Компаний ажилчдын нийгмийн асуудал жилээс жилд сайжирч байгаа нь нүдэнд илхэн харагддаг. Анхны 100-аад хүн бараг бүгдээрээ дундаас доош амьдралтай байсан бол өнөөдөр үндсэн ажиллагсдын ихэнх хувь нь дундаас дээш амьжиргаатай болж, олон залуучууд лизингийн нөхцлөөр байр сууцтай болж, олон хүн амьдралын нөхцлөө дээшлүүлээд байна. Энэ бүхэн нь тус компанийхны нэг баг болж, цаг наргүй зүтгэж, хөдөлмөрлөж, олон бэрхшээлийг хамт олноороо туулж тууштай ажилласны үр дүн билээ. 2002 оноос тэд барилга, барилгын материалын үйлдвэрлэлийн чиглэлд үйл ажиллагаагаа явуулж эхлээд байгаа. 2006 онд орчин үеийн шаардлагад нийцсэн, 96 айлын орон сууц барьж ашиглалтанд оруулсан нь хэрэглэгчдийн эрх ашгийг хангасан “Шилдэг барилга”-аар шалгарсан гээд тоочоод байвал олон юм бий. Энэ бүхэн нь компаний зүгээс нийгмийн хариуцлагатай ажиллаж байгаагийн нэг хэлбэр гэхээс аргагүй. Бурханаас хүмүүс зөвхөн өөрийнхөө сайн сайхныг гуйдгийг тэр ер ойлгодоггүй. Ертөнц дээр юунаас ч хамааралгүй зүйл гэж нэгээхэн ч байдаггүй учраас зөвхөн намайг сайн сайхан байлгаач гэж гуйх нь зүй бус юм. Учир нь чамайг сайн сайхан байлгахад энэ ертөнцийн бүх л зүйл нөлөөлдөг. Тэгэхээр манай бурханы сургаальд байдаг “Эх болсон зургаан зүйл, хамаг амьтны тусын тулд” гэх залбирал ямар агуу болох нь харагдаж байгаа биз дээ гэж ярих. Хэтэрхий гүдэс шулуун яриатай, амьдрал нэвт ханхалсан эгэл борог төрхтэй, ажлынхаа цагт харам энэ бүсгүй ХҮНД ХАЙРТАЙ ХҮН. Өөрийгөө өмчилсөн, өмчөөрөө бахархсан өнөөгийн бидний үед хүнд хайртай хүн ховор болжээ. Харин түүнээс сэтгэл үнэртдэг. Яриад л суугаад баймаар, ярихгүй ч суугаад л баймаар нэг тийм сонин мэдрэмж төрсөн. Хувь, хувьсгалын бүх л сэдвээр оройжин “буу халсан” ч тэднийхээс гараад явж байхад ганцхан андынхаа тухай удаан ярилцсан мэт бас л хэлж боломгүй нэг мэдрэмж төрж билээ. Бүх л яриа хөөрөө маань тархи, зүрхээр бус сэтгэл санаагаар шүүгдэж гадагшилсных юм болов уу даа.

Унтардаггүй гэрэл-Туяа

Зөв хүний сэтгэл шиг зөөлөн орчлонг танихад зөөлөн сэтгэл хэрэгтэй, хатуу орчлонг танихад хатуу сэтгэл хэрэгтэй гэж эрхэм ах Ондиогийн шүлгийн мөрүүд энэхэн мөчид санаанд харван орж ирвэй. Нэг ийм зөөлөн бүсгүйн тухай хөрөг тэрлэлээ.

Өмнөтгөл

Юмны учрал гэдэг хачин. Дөнгөж уржигдархан би До.Чулуунбаатарын бичсэн “Домог мэт амьдрал” хэмээх жинхэнэ нүсэр номыг уншиж дуусгачихаад зүрхний хэмнэлээ алдагдтал догдлон үгээр илэрхийлшгүй тэр хачин мэдрэмжнийхээ хүлээсийг бодлоороо задлан дуу хоолойгоо дотогш нь алдчихаад сүүрс алдахаас өөрөөр дуугарч чадахгүй хэсэгхэн суусан билээ. Жингийн цуваа шиг үргэлжилж байсан жирийн өдрүүдийг минь цочоосон энэ номын гол баатар дөрвөн хүний нэг нь академич Хайдав гуай. Үнэнийг хэлэхэд тэр номыг дэлгэхэд нүдэнд туссан Өндөрхаан гэх эхлэл үг л мөнөөх нүсэр номыг үг сүггүй уншиж дуусгахад хөтөлчихсөн хэрэг. Академич Хайдав гэдэг хүн ардын уламжлалт эмнэлгийг өнөө бидний үед авчрах гэж хэрхэн шар махтайгаа хатаж эргээд тэрхүү зам мөр нь арилж баларшгүй түүхийг хувь хүнд төдийгүй улс эх оронд бүтээснийг уншаад хүний амьдрал богинохон ч урт амьдарч болдгийг элгээрээ мэдэрсэн сэн. Энэ их давалгаат мэдрэмжээсээ бүрэн гүйцэд сэрж чадахгүй яг л оёг өвчтэй хүн шиг сэтгэл дотроо амьдарч хоёр хонов. Гэтэл юмны учрал гэдэг үнэхээр хачин. Өнөөдөр ажлын шаардлагаар Туяа гэх бас л өнөө цагт ховорхон тохиолдох төлөв намуухан нэгэн бүсгүйтэй урт, ухаалаг яриа өрнүүлж таартал мань хүн харин дээр өгүүлсэн Хайдав академичийн гарын алтан шавь нарынх нь нэг байдаг байгаа. Тэр ч битгий хэл нөгөөх номонд маань өгүүлэгдсэн Туяа маань байж таарав. Үүнийг сонсохуй аль хэдийнээс л сэтгэлд дулаан оргиод нэг л таатайхнаар үг яриа, бодол санаа яв цав нийлээд байсны учиг тайлагдах шиг болов. Ертөнц дээр тохиолдлын зүйл гэж байдаггүй гэж хаа нэгтээ сонсож байсан минь ч бодогдов. Анх харахад л эглээс эгэл нэгэн санагдаж байсан Туяа доктор ярих тусмаа л улам бүр дотно санагдах болж нэг л хачин халуу дүүгсэн мэдрэмж дотроос цоноод байх нь гайхмаар. Үнэхээр дотоод сэтгэлийн гоо сайхан гэдэг зүйл байдаг юм байна, байх байхдаа энэ бүсгүйн хувьд тэр нь түүний сүнс, амьдрал нь бүхэлдээ тэр гоо сайхны тусгал юм байна гэдгийг удалгүй би ойлгосон юм.
Туяа гэж хэн бэ?

Сэтгүүлч Х.Оюунжаргал л лав түүнийг Локомотив гэж нэрлэжээ. Энэ нь галт тэрэгний тэргүүнд, бусдыгаа чирч зүтгэж явдаг толгой вагонтой зүйрлэж хэлж байгаа юм. 11 хүүхэдтэй өнөр бүлийн ууган охины хувьд ч, арван жилийн сургуульд урдаа улаан хөлтөн гаргаагүй завсаргүй онц сурлагатны магнайд явсны хувьд ч, өдгөө нийслэлийн багагүй нэгэн байгууллагын “том толгой”-н хувьд ч Локомотив гэдэг нь яах аргагүй оносон тодорхойлолт л доо. Харин үе үеийн багш нар нь түүнийг ясны багш байх хүн гэдэг. Сургуульд байхаасаа л сургалтад явсан багшаа орлож ангийн журнал дээр дүн өрсний хувьд ч, сурснаа сугаараа байтугай амаараа гаргадаггүйн хувьд ч бас л хатуу чанга багш байж мэдэх хүн. Юутай ч Туяа гэдэг хүн завгүй хүн. Бусдын замыг гэрэлтүүлэхээр асаасан лаа шиг... Гэрэлтэхийн, гэрэлтгүүлэхийн тулд амьдарч байгаа ч юм шиг. Бурхан түүнд ийм л хувь тавилан оноожээ. Мэргэжлийн өвчин судлалын Үндэсний төв хэмээх ногоон байшингийн хоёр давхарт байх “Захирал” гэсэн хаягтай албан тасалгаанд тэр лаа өдөр шөнө, өглөө үдэшгүй асаж л байдаг. Мөн гэртээ “өөрийн” гурвынхаа сэтгэл дотор дөрвөн цагийн эргэлтэд асаж л байдаг, хаа байсан Польш оронд сурахын төлөө асаж л явсан, тус оронд улс төрийн хөдөлгөөн өрнөж туг дарцагтайгаа жагсах үед хэлмэгдсэн мань хүн өөрийн орны оюутнуудын хамт нутгийн зүг хүлгийн жолоо залсан ч тэмцлийн салхинд дөл нь хумигдсангүй асаалттайгаа л эх нутагтаа орж ирсэн... Асаалттайгаа ажилласаар сурсаар урд хөршийг зорьсон. Хөнөөлт өвчин зовлонгоо чирсэн, түүндээ чирэгдсэн хүмүүс Хөх хотод Туяаг л сураглаж очдог, Туяа доктор, Туяа эмч гэх ганцхан хаягтай зорьж ирсэн тэдний зовлонг нимгэлж зоосыг нь хямгадаад л буцаадаг, асаж л явдаг, сэтгэлийн дулаанаараа амьдарч яваа хүн. Тэрээр 1960 онд Хэнтий аймгийн Өндөрхаан хотод төрсөн. Цаг уурын Бадарчийнх гэвэл Хэнтийнхэн андахгүй. Буцалсан бургилсан өнөр өтгөн сайхан айл, сэтгэлийн нүнжиг ханхлуулсан өвгөн хөгшин хоёр байх. 10 дүүгээ арчилж тордож аав ээжийнхээ эзгүйд орлож өсгөсөн хэрсүү ухааных нь нөмөрт хоёр охин, хорвоод олдсон ганц хань нь өмөг дулаан амьдарч жаргаж яваа. Өндөрхааны 10 жилийн дунд сургуулийг 1978 онд онц дүнтэйгээр төгссөн түүнийг дуртай хуваариа ав аа гэхэд нь “Чи олон дүүтэй хүн, насныхаа залууд гадаадад сур аа” гэсэн багшийнхаа үгээр Польш улсад химичийн мэргэжил эзэмшихээр явжээ. Харамсалтай нь тухайн үед тус улсад өрнөсөн улс төрийн хөдөлгөөний балгаар Польшоос манай улс төгсөх ангийнхнаас бусад бүх оюутнаа татахад манай хүн ч бас дайрлагад өртөөд эх орондоо эргээд ирж МУИС-д шилжин суралцаж БУФ-ийг 1985 онд химич, химийн багш мэргэжлээр улаан дипломтой, БНХАУ-д АУДС-ийн Хятад монгол ардын эмнэлгийн факультетийг 1996 онд эмчээр, Удирдлагын академийг 2004 онд төрийн удирдлагын менежерээр тус тус төгссөн. БНХАУ-д “Уламжлалт анагаах ухаан дахь шээсний судалгаа” сэдвээр 2000 онд анагаах ухааны докторын зэрэг /Ph.D/, ОХУ-д “Монгол орны зарим зүйлийн цахилдагны биологийн идэвхит шинэ нэгдлүүд” сэдвээр химийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг /Sc.D/ хамгаалсан бөгөөд Бельги улсын Олон улсын мэдээлэл зүйн академийн гранд доктор, порфессор цол, ОХУ-ын ШУА-ийн биоорганик химийн доцент цол 2004 онд хүртэж, одоо дахиад л Удирдлагын академид Нийгмийн эрүүл мэндийн удирдлагын чиглэлээр докторантурт суралцаж байгаа хүн. Ёстой л сурахын төлөө төрсөн юм шиг хачин хүн. Доктор Туяа Уламжлалт анагаахын шинжлэх ухаан, технологи үйлдвэрлэлийн корпорацид /хуучнаар Ардын эмнэлгийн хүрээлэн/ эрдэм шинжилгээний дадлагажигч ажилтан, эрдэм шинжилгээний дэд ажилтан, эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, тус корпорациас БНХАУ-д суугаа төлөөлөгч зэрэг ажлыг 1985 оноос 2006 оны 10 сар хүртэл хийж байгаад Мэргэжлийн өвчин судлалын Үндэсний төвийн захирлаар 2006 оны 10 сараас ажиллаж байгаа юм. За албан ёсны ажил мэргэжил гэвэл ийм, харин албан бусыг нь дурдвал эрхэм уншигчид минь эвшээчихэж магадгүй тул /уртын урт жагсаалт гарна/ Уламжлалт анагаахын шинжлэх ухаан, технологи үйлдвэрлэлийн корпорацийн эрдмийн зөвлөлийн гишүүн, Эрүүл мэндийн удирдлагын академийн гишүүн, Улсын нийгмийн даатгалын ерөнхий газрын даргын зөвлөлийн гишүүн, Эрүүл мэндийг дэмжих “Туяа” холбооны тэргүүн, Загасны аж ахуй эрхлэгчдийн холбооны тэргүүн гэх мэтхэнээр хязгаарлая.

Туяа хаана хаана “асаж” явсан бэ?

Туяа гэдэг эрхэм энэ хүний асаасан гэрлүүдийн талаар өмнө хальт дурдсаныг минь санаж байгаа эрхэм уншигчиддаа одоо бас сонин содон түүх намтар дэлгэюү гэж бодлоо. Мөнөөх асаалттай лаа улс төр хэмээх том тогооны доторх “бүтээгдэхүүн” атлаа гадна нь мөнөөх тогоог халааж явжээ. Түүний үүх түүхээс сонирхжээ суухад тэр улс төрийн дотор нь мөртөө гадаа нь, гадаа нь мөртөө дотор нь буцалж явсан байх юм. Бас л хүнийх нь онцлог, мөнөөх л этгээд өөрийн бодлынх нь илрэл байх даа. Энэ дашрамд хэлэхэд Туяа гэдэг бол айхтар өөрийн бодолтой, түүндээ ч хатуу чанд ханддаг бүсгүй. Аав ээжийнхээ нам /МАХН/-д албан ёсоор гишүүн болж орсон нь 1990 оны цагаан морин жилийн явдал аа. Ардчилсан хувьсгалын нүргээн орон даяар өрнөж байхад мань хүн мөнөөх л “этгээд” зангаараа үг дуугүйхэн МАХН руугаа яваад оччихсон байгаа юм. Түүний улс төрийн амьдрал эндээс эхэлсэн санагддаг. Тэрээр өдгөө МАХН-ын Бага хурлын гишүүн, МАСЭХ-ны Удирдах зөвлөлийн гишүүн, 2006 оны 6-р сараас Хэнтий аймгийн Хэрлэн сумын МАХН-ын хорооны даргаар сонгогдон ажиллаж байна. Бас болоогүй ээ манай хүн 2000 оны сонгуульд Хэнтийд У.Хүрэлсүхтэй, 2004 онд Д.Арвинтай өрсөлдөн асаж явсан. Зургаахан хүний саналаар ялагдсан ч “зургаахан” гэж уймраад явахгүй хүн л дээ. Цагийн юм цагтаа сайхан л гэж ярина. Алдсандаа харамсаад оносондоо омогшоод явдаггүй хачин “гүжирмэг” зантай. Саяхан тэрээр “Өнөөдрийн монгол” сонины “Улс төрч эмэгтэй ярьж байна” буланд ярилцлага өгсөн харагдана лээ. Шинэчлэл гэдэг шинэ гутал өмсөөд тайлахтай адилгүй гэсэн гарчигтай. Энэ л үзэл бодол түүнээр намын шинэчлэл яриулж, “Жигүүр”-лүүлж, эцэст нь эвлэрэл, эв нэгдлийн нэгэн сэтгэлээр асуудлыг тайлуулахад тусалсан. Туяа гэдэг хүн улс төр дотор, тэр тусмаа улс төрийн Нам дотроо ийнхүү асчээ. Өөр хаана хаана асч явсныг нь ахиулаад жаахан сонирхоё л доо. Бага ангийнх нь буурал багш А.Таравжавын зөгнөснөөр нээрээ их хол “асчээ”. Оюуны бүтээлийнх нь түрүү болох мэргэжлийн чиглэлийн арав гаруй өгүүлэл нь Англи, Орос, Хятад, Монгол, Пакистан, Япон, Америк, Солонгос зэрэг улсын шинжлэх ухааны сэтгүүлүүдэд хэвлэгдэж олны хүртээл, оюуны тэжээл, анагаах эмчлэх арга туршлага болсон байх жишээтэй. Анагаах ухааны доктор, Химийн шинжлэх ухааны доктор, Бельги улсад гранд доктор, профессор цол хүртсэн нь мөнөөх даруухан цоролзож байгаа лааны илч гэрлийг заасан термометр үзүүлэлт юм болов уу гэж бодлоо. “…Монголын уламжлалт анагаах ухааны шинжлэх ухааны үндэслэлийг тогтоож, орчин үеийн анагаах ухаантай зэрэгцүүлэн хөгжүүлэх асуудлыг бодитойгоор судлах нь зөвхөн манай орноор хязгаарлахгүй ОХУ, БНХАУ зэрэг хөрш зэргэлдээ орны олон монгол үндэстэнүүдэд хамаарах бөгөөд энэхүү ажлыг амжилттай хийж гүйцэтгэж хэрэгжүүлэх, эрдэм шинжилгээний ажлыг удирдан зохион байгуулахад Б.Туяа нь оюуны чадавхи, улс төр, хэлний боловсрол, аливаад үнэнч шударга ажил хэрэгч чанар, зохион байгуулах чадвартай болохыг тодорхойлов” гэсэн ШУА-ийн ерөнхийлөгч Б.Чадраа академичийн тодорхойлолт ч мөнөөх “асаалттай” хүний гэрлийн өнгөний нэгэн хэсэг буюу. Нэгэнтээ дээр хэлсэнчлэн юмны учрал гэдэг сонин шүү. Хошин урлагийн Туяа, зохиолч Туяа хоёр ам нийлэн магтаж гардаг юм даа харин, манай хүнийг. Гурван амьдаа яаж байгаад уулзчихсан нь бас сонин түүх. “Хөх хотын Туяа” гэгдэж, бүр энэ нэрээрээ сонин сэтгүүлийн хуудас чимж явсан ерээд онд амьдаануудыг нөгөө хэлж ирдэггүй хийсч ирдэг аюулт өвчин учруулж аюулыг хамтдаа туулсан байх юм. Ер нь Туяа л амийг минь аварсан гээд хоолой цахиртуулах хүмүүс олон юм билээ. Дашрамд бас нэг явдал санаанд харваад ирлээ. Хэнтийн 10 жилд насаараа ажилласан ахмад багш, манай аавын ангийнх нь багш Г.Дашцэрэн гуай ярьсан юм. Тэгэхэд би Туяа гэдэг бүсгүйг таньдаг ч үгүй, нэрийг нь л дуулж сонсоод явж байсан үе. “…Хоосорч харанхуйлсан орон зайг хайраар нөхөн цэлмээж, өнчирсөн сэтгэлийг минь ухаанаараа ундаалж жаргаасан хүн бол яах аргагүй Бадарчийн Туяа юм” гэж ахмад багш Г.Дашцэрэн хэлж билээ. Хайрт ханиа, хоёрын хоёр хөөрхөн охиноо онгоцны ослоор үүрд алдчихаад, үхэл хагацлын үүл мананд умбаж, өнчрөл гансралын үнэгэн харанхуйд шургачиж, амьдрал утгагүйд санагдан, ээдүү баадуухан явах үед нь Дашцэрэн багшид бяцхан сурагч Туяагаас нэгэн захидал иржээ. Тухайн үед хэн ч санаж чадаагүй өрөвч хэрсүү ухаан гаргаж бичсэн “Би таны охин болъё. Сайн хүн болж таныг жаргааж явж чадна” гэсэн үгтэй захиа Дашцэрэн гуайг хөл дээр нь дахин босгосон гэдэг. Миний ухааны чагтыг чангалж өгсөн хүн гэж одоо багш нь нулимстай дурсаж суудаг юм. Туяад өөрт нь ч ийм харанхуй өдөр тохиолдож байсаан. 10 гаруйхан настай бага охиныг нь Хятадад согтуу жолооч амийг нь бүрэлгэчихэд халуун бүлийн таван салгуу амины аргамж хайр тасарч үлдсэн дөрөв нь үгээр хэлшгүй гансарч энэлсэн үе бий. Хөөрхий балчир охиных нь “Ээж ээ, би бүх Хятадын хятад хэлний олимпиадад 2-р байрт шалгарлаа”, “Англи хэлний улсын олимпиадад түрүүлчихлээ” гээд л түмэн уулсын цаанаас утсаар цуурай хадаан ярих дуу одоо ч чихэнд нь дуулдаж хавар намрын будангуйрсан өдрүүдэд өрцөн цаанаа нулимс зангируулж алхдаг гэсээн. Гэхдээ л ухааны чагтаа сулруулахгүй гэж урам итгэлээр өөрийгөө сэлбэж явдаг хүн. “Аз жаргал гэдэг бол таны амьдралыг үзэх үзэл юм” гэдэг танил үг амнаас нь бас нэгэнтээ унаад авна билээ.

Өвчнийг бус шалтгааныг нь эмчлэх...

Яагаад заавал ардын эмнэлэг рүү зүтгэсэн хүн бэ та гэж асуучихаад ёстой гайхалтай хариу сонсдог байгаа. Ардын эмнэлэг бол өвчний шалтгааныг эмчлэхэд анхаардаг... Үнэхээр Туяад яг зохисон салбар юм байна гэдгийг мэдэрч суулаа. Туяа гэдэг эрэлчин энэ амьдралын турш эрж, эрснээ олохоороо их баярлаж, амьдрал нь чөлөө зайгүй хайгуулд чиглэгдсэн. Энэ ч утгаараа завтай байж үзээгүй хүн. Хүний хамгийн сонгодог шагнал бол эрснээ олох явдал гэж тэр ярьдаг. Эрж үзээгүй хүн олж ч бас үзээгүй байдаг, тэр хэрээрээ амьдралын жинхэнэ амтыг дутуу мэдэрдэг гэж хоёр охиноо сургадаг гэнэ лээ. Охид нь ээжийнхээ мэргэжлийг өвлөж байгаа. Азтай охид. Дэргэдээ ийм мундаг багштай, бас өөрсдөө эрэхгүй их олзтой, одоо Туяа гэдэг хүний олоогүйг олох эрэлдээ тэд гарна. Том охин Т.Ариунтуяа БНХАУ-д АУДС дүүргэж эх орондоо ирэнгүүтээ Удирдлагын академид Бизнесийн удирдлагын мэргэжлээр төгссөн гэж байгаа. Харин дүү Т.Ариунсолонго нь ээжийнхээ гаргасан зам мөрөөр эргэлт буцалтгүй тэмүүлчихсэн. Өөрөөр хэлбэл МУИС-ийг Химич, химийн багш мэргэжлээр төгсөөд дараа нь эмчийн сургууль /ЭМШУИС/-д орчихсон. Бас л өөрийнхөө шийдвэрээр. Нээрээ шийдвэр гэснээс эдний эмэгтэйчүүд шийдвэр гаргахдаа лут юм билээ. Өөрсдөө л шийдчихдэг, шийдвэртээ үнэнч гэсэн. Магадгүй, бага насанд нь домог шиг сонсогддог байсан ээжийнх нь намтар замнал тэдэнд ч бас нөлөөгөө үзүүлчихсэн хэрэг байх. Ээжийг нь амьд бурхан шиг шүтдэг хүмүүс орон гэрээр нь орж гарч, аврагдлаа баярлалаа гэх үгсийг гамгүй унагаж байснаас тэд ээжийнхээ мэргэжлийг өвлөхөөр зорьсон ч юм билүү. Юутай ч “Эмчийнхэн” гэдэг овог зохиолгосон ч болох /бяцхан наргиа шүү/ ховорхон гэр бүл юм. ....За тэгж байтал энд заавал дурдахгүй бол болохгүй нэгэн асуудал яах аргагүй үйлээ дагаад босоод ирдэг юм байна. Намайг энэхүү бяцхан бодрол /хөрөг/-оо тэрлэж дуусах тэр мөчид бас л зөн совингийн салхиар нэгэн хүн миний бодол санааг зад дайраад ороод ирэх нь тэр. Энэ бол энэхүү хөргийн эхэнд ерөөл тавилангаар дурдагдаад өнгөрсөн мөнөөх агуу их Хайдав академич маань байлаа. “За хүүхээ, Туяагийн тухай юм бичиж байна гэж дууллаа, ганц нэг үгэн өргөл өргөхгүй бол горьгүй хүн байгаа юм багш нь” гэв ээ. Тэр их хүний амнаас “багш нь” гэх энгүүхэн атлаа их хүндэтгэлтэй үг дуулчихсандаа урамшсан би бээр өөрийн эрхгүй шүлэнгэтэв ээ. Хайдав гуай ярьж байна аа. “За тэгэхэээр ийм шүү миний хүү. Манай Туяа чинь байнаа, их чухал хүн байгаа юм миний хувьд. Тэр улс төр мөр яах вэ, тэрнээс чинь чухал юм хэлэх гээд байна шүү өвөө нь. Энэ хүн чинь шинжлэх ухаан гээч айхтар зүйлд шунаад дурлаад ороод ирсэн хүүхэд. Энэ чинь өөрөө их бэрх зүйл. Санаан зоргоор, хэн дуртай хүний хийдэг ч ажил биш. Шинжлэх ухаан гэдэг чинь өөрөө хүнээс их юм шаарддаг, хамаг шим шүүсийг нь шахчихдаг тийм хачин эд. Би Туяаг өөрөө анх “олж авсан” хүн байгаа юм. Энэ далимд хэлэхэд өвгөн ах нь их нүдтэй хүн шүү. МУИС-ийн Химийн ангид ямар хүүхэд онц сурч байна гээд л нөгөө, чи миний номыг уншсан бол сайн мэдэж байгаа, айхтар эрлийнхээ замд энэ хүүхдийг олоод авсан юм. Тэр үед чинь Ардын эмнэлгийн хүрээлэн гэж байлаа шүү дээ. Тэрэндээ л татаад авсан юм. Яах арга байхгүй хэцүү нягт нямбай хүүхэд байлаа. Олон л хүүхэд байсан санагддаг юм. Тасралтгүй, өнөөг хүртэл шинжлэх ухаан, энэ муу өвгөн багш хоёртоо үнэнч яваа нь наад хүн чинь. Энэ чинь дардан зам биш ээ. Шинжлэх ухаан гэдэг чинь өөрөө их айхтар зүйл. Замдаа манай хүн хойд, урд хоёр хөршийнхөө хэлийг, эмийнхээ хэл /түвд/-тэй эзэмшихээд одоо надаар заалгахаа байгаад заадаг болчихоод байгаа юм. Гоё шүү миний хүү ээ, надад одоо наад хүн чинь хамаг л шинэ содон мэдээллийг авчирч өгч байна шүү дээ. Нас яваад нүд юм харахаа больж байна. Тэгсэн мөрт л манай салбар /уламжлалт анагаах ухаан/-ын сонин сайхан, дэлхий ертөнцөөр ярьж хөөрч байгаа юмыг бас олоод дуулчих санаатай байдаг хүн багш нь. Наад хүн чинь сүүлийн үед энэ ажлыг маань гардан гүйцэтгэдэг болоод байгаа шүү дээ. Тэнд ингэж байна гэнэ багшаа, энд ингэж байна гээд утсаар ярих юм, уулзаад хэлэх юм. Миний шавь Туяа чинь хол ч явах хүн, хол ч явчихаад байна...” Өвгөн багш ийнхүү нэгэн амьсгаагаар урсгаж гардаг юм байна. Уг нь бүгдийг бичмээр, сонсоод л баймаар сайхан өег дулаан яриа хөөрөө байлаа. Үнэхээр хүндэтгэл төрлөө шүү эцэст нь. Энэ бүсгүйн буянаар нөгөө гайхал номын баатартайгаа би гэдэг хүн ийм сайхан ярьж хөөрч суух гэж. Юмны учрал гэдэг хачин гэдэг үгээ дахиад л хэлэхээс аргагүй боллоо. Туяагийн бичиг цаасан дотроос Хэнтий аймгийн төв хэвлэл “Урагшаа” сонины нэлээд дээр үеийн бололтой /Он сар нь байхгүй юм/ шарласан хуудас олж үзсэн маань бас л Хайдав академичийн шавиа магтсан, ирэх цагийн сэхээтнүүдэд учирлаж аргадсан, бараг л дэгсдүүлээд хэлэхэд “Туяа шиг бай л даа” гэх ухааны юм юмтай сонин сайхан ярилцлага байх юм. Таны ард таныг үргэлжлүүлчих хэн байна гэх асуултыг сурвалжлагч тавьжээ. Харин мань Хайдав гуай маань Өндөрхаан уулын оройг холч ширтэн хэсэг таг бодлогоширсноо “Одоо Туяа л юм даа” гэсэн байх юм. Сурвалжлагч тэр хоёр эрхэм академичийн уугуул нутгийн нар салхинд зугаацан явах зуураа их юм ярьжээ. Сайхан хүний сэтгэлийн нүнжиг он жилийн салхинд үл замхран бодлынхоо алс руу хараачилж байдгийг энэхүү ярилцлага бас харуулжээ. Туяа гэдэг хүн энэ их нүнжгийг даагаад явах сэтгэлийн бядтай, ахиулаад харах холч хараатай нэгэн гэх итгэл сэтгэлд улам зузаараад ирэв. Юутай ч сайн сайхны зүг харсан харцанд саар цагийн будан тогтдоггүй бололтой. Энэ бяцхан хөрөг талалбараа яруу найрагч Ц.Хулангийн “Сайн хүнийг муу явахад би дургүй” гэдэг сэтгэлийн нандин үгээр өндөрлөе. Ирэх өдрүүдийн гэгээнд итгэнэм.

ТЭНГЭРТ МӨРТЭЙ, ГАЗАРТ ӨРТЭЙ БҮСГҮЙ

Алган дээрээ өнхрүүлж өсгөсөн энхэр охиноо суран бүсээр сухай болтол нь ороолгочихсон аав учиргүй гэмшиглэн дүнсийхэд алганы мөргүй турьхан биеэ гүвдрүүттэл шийтгүүлсэн 18-тай охин харин нулимстай инээж зогссон гэх. 1966 оны намрын тэр нэгэн өдөр Түмэнжаргалынх гэдэг айл зөрүүд охиныхоо хэцүү араншинд бууж өгөхөөс өөр замгүй болж, эмнэлгийн халаад эсгэж байсан ээж нь үйлээ зогсоожээ. Хоёр хөгшнийгөө гомдоож зорьсоных ч юмуу, амьдралын энхэл донхол харгуйд унаж бүдрэлгүй “хөлгөө жолоодож” эхэлсэн бүсгүй тэр цагаас хойш ижий ааваасаа хазгай үг сонсолгүй явсаар Монголын шилдэг 100 эмэгтэйн эхэнд нэр нь жагсаж асан 1997 онд бид анх танилцаж билээ. Аймгийн сонины захиалгаар нисэх буудлын шинэ даргатай ярилцлага хийхээр зорьж очсон нь тэр л дээ. Хэнтий аймгийн нисэх буудлын ойролцоох бяцхан хүлэмжинд үзээ хараагүй шинэ сонин ногоо тордон зогссон эгэлхэн бүсгүйг ярилцлагын маань баатар гэж ер санаагүй сэн. Ажил сайжруулах даалгавартайгаар төвөөс томилогдож ирсэн нөгөө том дарга маань нисгэгчдийн бор жаалуудтай цэцэг жимс ярьсан шиг зогсож байж билээ. Хүлэмжинд эхэлсэн яриа маань төдөлгүй хүний сайн сайхны төлөөх сэтгэлийн нүнжиг ханхлуулан үргэлжилсэн нь саяхан санагдавч найман жил харвасан сум шиг өнгөрч өнөөдөр тэрээр Сэлэнгэ нутагт хоббигоо даган цэцгээ тордож цэлмэг тэнгэр рүүгээ хараа талбин явна. Монголын хөх тэнгэрт дэлхийг тойрох урт замыг туулж, тийрэлтэт хөлгөө залуурдан, агаарт 16800 цаг “суурьшсан” түүний дуртай ажил нь газрын хөрснөөс цэцэг ургуулах ажээ. Нисгэгч-ногоочин маань гавъяаныхаа амралтыг эдлэх зуураа “нийгэмд сайн үр тарих” мөнөөх хүслээ эдүгээ ч ажил хэрэг болгосоор л явна. Тэр дэндүү шударга. Хэлснээ хийдэг, хийснээ мартдаг хүн. Хэдхэн өдрийн өмнө кофены ширээний ард хууч хөөрөх зуураа “Та чинь яах аргагүй л Монголын анхны эмэгтэй нисгэгчдийн нэг юм байна шүү дээ?” гэхэд бараг л цочих нь холгүй уулга алдаж “Тэр болохгүй ээ. Анхны шүхэрчин Загдхорлоо гэж байсан. Энэ хүн 2-3 удаа буусан гэдэг. Анхны нисгэгч Ичинхорлоо гэж хүн бий. Аэродром дээр нисэх буух сургуулилт хийж байсан. Тийм болохоор намайг заавал анхны гэх гээд байвал эмэгтэй нисгэгчдээс анх удаа хот хоорондын тээврийн шугамд зорчигч суулгаж ачаа тээгээд нисч чадсан хүн гэвэл харин болох байх. Бас “Монгол эмэгтэй хүн нисч чадна гэдгийг үзүүлээд өгье” гэж андгайлж байснаа биелүүлсэн явдал ёстой анхных нь болов уу даа” гээд тас тас хөхөрч байсан. Бас болоогүй ээ, “Хэнхэг Сумъяа хэлэхээ хэнбугайд нь ч хэлчихнэ. Нүд харж байхад хэл дуугарахгүй бол нүгэл болно шүү дээ. Бидний үеийн “гажиг” хүмүүжил ийм л байгаа юм. Шуудхан хэлчихдэг маань зарим үед ад болдог ч амьтан ах дүүсийн ам нааштай байдаг юм. Энэ л надад болоо” гэж байсан. Тэрээр “гажиг” хүмүүсийнхээ нэгэнд Ардын уран зохиолч Бавуугийн Лхагвасүрэн гуайг бас нэрлээд авна билээ. Эрхэм яруу найрагч маань дээр үед Сумъяа эгчтэй нисэхийн сургуульд тохой залгаж суусан нь миний хувьд мэдэхгүй мэдээлэл байв. Сумъяа эгч хар нялхаасаа л газар шороонд дурлаж, “Том болоод агрономич болно” гэдэг “гажиг” хүүхэд байж. Аав ээж нь амин ганц охиноо эмч болгочих хүсэлтэй тул агрономичийнх нь тухай яриаг хорихгүй ч чихнийхээ гадуур өнгөрүүлдэг байжээ. Тэгээд л 10-р анги төгссөн жил нь түүнийг Анагаахын дээд сургуульд ногоон гэрлээр оруулчихсан аав нь додигор гэгч гэртээ ирээд зөрүүд охинтойгоо түнжин хагарсан нь тэр. Сумъяаг суран бүсээр сургаж чадахгүйгээ ойлгосон ээж нь эсгээд байсан эмнэлгийн халаадаа арга буюу орхиж, ажилгүй сургуульгүй дураараа охиныхоо аягийг нь харзнан хүлээжээ. Гэтэл мань хүн хэний ч санаанд оромгүй шийдэл гаргаж, тухайн үед нисгэгч бэлтгэх анхны дамжаа болж байсан ДОСААФ-ын курст шалгуулаад орчих нь тэр. Аав ээж хоёр нь хэлэх үгээ олохгүй толгой сэгсэрцгээж суусан гэдэг. Ингээд ад авъяастай охин нь 21 нас шүргэж явахдаа нисгэгч болж 250 гаруй эрэгтэйчүүдийн дунд ганцаараа гараа өргөөд орж явчихжээ. Нисэхийн анхны курсээс эхлээд мань хүн ч ёстой есөн эрүү гэгчийг хэд нугалан давж, шүд зуусны хүчинд царцаа ногооны залуурын ард очсон байна. Анхны томилолт нь ч бас л бөөн адал явдал. Өмнөговьд томилогдон хоёрдугаар нисгэгчээр ажиллаж байсан түүнийг гурван сарын дараа цэргийн нисэх дээр дуудан “цэрэг” болсныг нь мэдэгдээд Ховдын цэргийн хороонд нууцын зэрэглэлтэй албан бичиг хүргүүлэхээр томилжээ. Ховдод үүргээ амжилттай гүйцэтгээд маргааш нь буцаад нисэх болж. Онгоц дөнгөж өндрөө аваадахтал дарга нь гэнэт ухаан алдчихжээ. Нисгэгч хүн хурдан сэтгэж, богино хугацаанд үйлдэл хийж чаддаг байхыг яс махандаа шингэтэл заалгасан нь хэрэг болж онгоцны удирдлагыг гартаа аваад шууд л төв рүү холбоо барьж чадсан байна. Хөлгийн залуурыг атгачихаад явж байхад нисэхийн сургуулийн бүх багш нүдэнд нь харагдаж самбар дээрх хичээл тархи руу нь урсаж байсан гэж ярихдаа өөрийгөө шоолон чангаар инээдэг юм. Тормоз багшийнх нь талд, хөл нь шүргэж хүрэхгүй байсан ч амжилттай газардуулж дөнгөсөн байна. Говь-Алтайд онгоцтойгоо буулт хийх нь таарсан Жанар /хожим нь гавъяат нисгэгч болсон/ багшийгаа хүзүүдээд л цурхиртал уйлж байсан гэдэг. Туулсан замаа тайвшраад бодоход АН-2-ын маршрутаар биш том онгоцны замаар буюу 3500-гийн өндрөөр явахыг 4500-д нисч ирсэн байжээ. Ингэсний төлөө нэг сарын дараа дэслэгч цол зүүсэн нь анхны том урам болж. Энэ баярын хажуугаар хүнд хэцүү үе бас л олон тохиолдож байсныг дурсахдаа одоо хэр сэтгэл нь өвддөг гэнэ. Тийм нэг хэцүү явдал 1980 онд АН-24-тэй Баян-Өлгийд буухад нь тохиолджээ. Цэрэг хүргэж очсон онгоц аймгийн буудал дээр газардах үеэр онгоцны сэнсэнд хоёр хүн хэрчигдчихээд дүрсэлж хэлэхэд ч хэцүү юм болсон гэдэг. Нисгэгч нар хуулиар буруудаагүй ч, зүрх нь олон өдөр “хууль бусаар” шимшрэн өвдөж явсан гэнэ билээ. Бас тээр жил Сүхбаатар аймаг руу цэргийн дарга нар суулгаад нистэл холбоо тасарч салхинд хөөгдөөд Дорноговийн нутгаар хил давчих шахжээ. “Төөрсөн онгоцоо эх нутгийн буйд хөрсөнд буулгаж чадсанаар Хятадын шоронд хатах хатуу үйлийг буцаасан” гэж хөөрөлхөн ярихыг нь сонсоод хариуцлагатай энэ албаны хүнд хүчрийг элгээрээ мэдрэх шиг болсон. “Миний ээж их хатуу чанд хүн байсан. Би сурагч болохоосоо өмнө бие даагаад боорцгоо хийчихдэг байлаа. Өндгөө хатган хавдган монгол гутал ширж, өмсөх зүүхээ өөрөө оёж шиддэг болсон. Өнөөдөр ч гэсэн би төмөр байхад яндан дархалчихна. Байр сууцныхаа заслыг гадна доторгүй хийчихэж дөнгөнө. Ер нь ажил дагаж хатуужил тэвчээр бий болдог гэж боддог шүү. Хүнийг хөдөлгөх дуртай, хөдлөхийг нь хараад баярлах дуртай хүн” гэж ярина билээ. Тэрээр 28 жил нисгэгчээр ажиллахдаа монгол эмэгтэй хүний элээгээгүй урт замыг хороож, долоон сая гаруй км-ийг туулахдаа бодол санаандаа юу эсийг уралдуулж явсан гэх вэ. Хүний хүсэл мөрөөдөл гэдэг хязгааргүй. Тиймээс ч Сумъяа дарга тэр л агуу их хүсэл мөрөөдөл, зорилго тэмүүлэлдээ хүрч түүнээ гүйцэн амьдрах гэж дуунаас хурдан хөлөг жолоодон тэнгэрт гарчээ. Эдүгээ ч тэрээр хүсэл мөрөөдөл, зорилго тэмүүллийнхээ тэнгэрт ээлжит нислэгээ хийсээр явна. Бугуйн цаг тасралтгүй цохилох энэ цаг дор Сэлэнгэд хаврын анхны ногооны үр хөрсөн дороо бүрэлдэн, түүний ээл гар дорын үрсэлж намар бидэнд ирэх нялх ногоод соёолж байгаа...

ТӨӨРӨГ

Олж харахыг хүссэн хүн бүхний төлөө цэцэгс хаа сайгүй дэлгэрч байдаг гэж алдарт зураач Анри Матисс нэгэнтээ хэлсэн байдаг. Х.Энхтуяа бол цэцэгсийг олж хараад зогсохгүй өөрөө бас тарьж яваа нэгэн. Ертөнцөд тохиолдлын зүйл гэж байдаггүйд тэр итгэдэг. Үүнийг батлах гэсэн мэт бурхан түүнд үнэхээр адал явдаллаг хувь тавилан заяажээ. Хэдий тийм ч хувь тавилангийн хуудсан дээр дуртай зургаа зурж болдоггүйг тэр хэнээс ч илүү сайн мэднэ. Харин бурханы зурж өгсөн төөргийг төөрүүлэхгүйг хичээдэг гэсэн. “Бурхан намайг хэзээ ч баярын бичгээр шагнаж байгаагүй. Гэхдээ хэзээ нэгэн цагт бурханы баярын бичгэн дээр бичигдэх үгсийг бүтээхийн төлөө л хичээж байна даа” гээд инээж байсан. Энхтуяагийн амьдрал яг л тагнуултай кино шиг. Нууцлаг, өрнүүн, тэр ч хэрээрээ амтлаг. Их салхи дэнг унтрааж түүдгийг хөгжөөдөг шиг бурхан түүнд заавал тэмцэж байж тэнцэх тийм нэгэн өвөрмөц хувь заяаг бэлэглэжээ. Нээрээ л амьдралынх нь түүхийг сонсоход тэр нэг ч удаа “засмал зам дээгүүр” явсангүй, түүндээ ч бас харамссангүй. Бартаатай замд өөрөө бас дуртай гэж байгаа. Бэрхшээлгүй амьдралыг амтгүй чихэртэй зүйрлэдэг хүн. Герман нөхөртэй, орос царайтай, монгол зүрхтэй хачин эмэгтэй. Уг нь бол Хасын Энхтуяа гэдэг яалт ч үгүй “орги” монгол л доо. Харин царай төрх нь яг л орос пропуск. Хуримынхаа цагаас хоцрон цагаан туфль хайн гүйж явахад нь л нэг удаа “пропуск” нь их хэрэг болсон гэсэн. Орос дэлгүүрийн худалдагч ганцхан үлдсэн “болор шаахай”-гаа түүнд ажрахгүй зарчихсан гэнэ лээ. Харин бусад үед “пропуск” нь дандаа хөөддөг байжээ. Жаахан байхад нь хүүхдүүд түүнийг “Орос орос” гэж шоолдог, тэгээд манай хүн шаралхахдаа заавал немц цэрэг болж байлддаг байж. Дайсны талд “цусан гавъяа байгуулж” явсан болохоор бяцхан хувьсгалчдын ариун эгнээнд багтах зай байсангүй. Манай “дайсан” сургуульд орох болсон чинь заавал орос сургуульд явна гээд тийчилчихсэн гэсэн. Аав ээжээ нэг сайн сандаргасан юм байх. Монгол сургуульд орвол “орос болчихно”, тэгэхээр орос сургуульд оръё, асуудалгүй гэж бодож. Аав ээж нь аргалж чаргалсаар байж арайхийн нэг юм хүслийг нь биелүүлээдэхтэл харин нөгөө “орги” монгол маань орос хэлээ ч сурахгүй, хичээлийнхээ ширээн доогуур орж айл гэр болж тоглоод гарч ирэхээ больчихож. Нэг удаа 12 мөнгөний дэвтэр дүүрэн Д үсэг биччихээд очсон гэж байгаа. Хичээлээ хийх гээд суусан чинь Д үсэг гэнэт таалагдаад л бичиж эхэлсэн гэж ярих. Магадгүй хожмоо зураач болохоор шийдэж дүрслэх урлагийн дээд сургуулийн хаалгыг гэнэт татсан нь ч энэ үеийнх нь саваагүй зөн совингийн нэгээхэн хэлтэрхий байсан биз. Харин ангийн багш нь нөгөө анхны алдарт “зураг” Д үсгийг нь урсан дэвтэртэйгээ хамт хогийн сав руу чулуудчихаж. Манай хүн ч тэр хавиар нэг орь дуу болж сургууль даяараа орж ирэн “ганц хүний үзүүлбэр”-ийг таалан сонирхсон гэдэг. Иймэрхүү паян тасрахгүй зовоогоод байхаар аав ээж нь хашрыг монгол сургуульд шилжүүлэхээр очжээ. Тэгсэн чинь амьдралынхаа 40 гаруй жилийг ардын хүүхдийг сургахад зориулсан гавъяат багш орос авгай “Энэ хүүхдийг сургаж чадахгүй бол би хүн биш” гээд гүрийчихэж. Ахмад багшийн зөв байлаа. Бүтэн жил ганцаарчлан “ноцолдож” байж нөгөө “орги” монголыг маань “албан ёсны” орос болгоод авчээ. Манай хүн ч үеийнхэндээ ялгаварлан гадуурхагдахаа больж “Монгол хэлийг хаана ингэж сайн сурсан орос вэ” гэх элгэмсүү магтаал сонсож эхэлсэн гэнэ. Хожим нь албаны ажлаар Москвад очихдоо багшдаа баглаа цэцэг, оргилуун дарс тэврээд очиход нь хөгшин айхтар балмагдсан гэх. Багшаа би Хасын Энхтуяа байнаа гэсэн чинь “Чамайг би яаж мартахав дээ” гээд хоолой нь зангирчээ. Одоо Энхтуяа энэ тухай дурсахдаа “Миний ерөөлөөр учирсан багш даа. Энэ хүн л намайг бие даалгаж, би бусдад биш өөрийнхөө хүчинд найдаж сурсан. Хүний ямар их нөөц бололцоо далд нуугдаж байдгийг мэдэх болсон шүү” гэсэн. За ингээд манай “дайсны цэрэг” жинхэнэ орос болжээ. Гэтэл хүний хувь заяа сонин. Нөгөө л багынхаа зөн совингийн үргэлжлэл болох Германдаа оюутан болж очжээ. Тэгээд ч зогсохгүй “дайсны талаас” насны ханиа урвуулж Монголд хайртай дайсны тоог бас нэгээр нэмжээ. Түүний хань Иенс Гой авто замын инженер хүн. Германы зам гүүрийн улсын компанид хэлтсийн даргын алба хашдаг. Монголд зам барьж өгөх гэж хэд хэдэн удаа зүтгэхэд нь манайхан “улс төржүүлээд” урмыг нь хугалчихсан гэсэн. Одоо хашир Германд Монгол-Германы анд нөхдийн нийгэмлэг байгуулаад улаан хацартай хэдэн хүүхдийг Германд сургахын төлөө сургууль дамжин харайж явдаг гэнэ лээ. Энхтуяа уг нь “Монрайс” компанийн захирал, Гачууртад бас гар сэтгэлээ зулгалан босгосон тохилог хөөрхөн амралтын газартай лут босс оо. Харин манай хүнийг хэдэн хүүхэд хөтөлчихөөд хөлсөө шударч явахыг нь харвал яалт ч үгүй л нэг монгол ээж ээ. “Төгсөөд ирсэн хүүхдүүдийг ажилд оруулах гэж л их тэвддэг. Манайд чинь албаны бүх юм амины гуйлгаар л бүтэх юм байна шүү дээ” гэж зовлон ярьж байсан. Баруунд сурсан боловсон хүчин Монголд хэрэгтэй, хийх ёстой ажлыг нь хийлгэчих юм сан гэж боддог. Гадаадад сурсан хүүхдүүд эх орондоо юм хийхээр хүрээд ирж байгаа нь сайхан. Монголчууд авъяастай юм чинь тэндээ үлдчихэд бусдад нэг их гологдохгүй сайхан ажиллаж амьдраад л явчихна. Хамгийн гол нь эх орноо гээд эргээд ирж байхад нь тосоод л авах учиртай. Бид боловсролтой улсуудаа ашиглах тал дээр хойрго юмаа гэж хальт шаналаад авна билээ. Одоо тэдний шугамаар гарсан 260 гаруй оюутан Германд сурч байгаа гэсэн. Өөрөө тэр амьдралыг туулаад гарсан болохоор бусдад туслах гэж их хичээдэг аж. Мань хашир төгсч ирээд Улсын их дэлгүүрийн чанарын албанд ажилд оржээ. Ажилд орсон нь ч бас нөгөө алдарт “дайсан” германчуудынх нь хаялга гэж байгаа. Германы ЭСЯ-нд цагаар орчуулга хийдэг байсан манай нөхөр Их дэлгүүрийн хаалгыг солихоор Германаас ирсэн нөхдөд үйлчилж явахдаа шинэ ажлаа олоод авсан санж. Уг нь төгсч ирэнгүүт нь Ховдын худалдаа бэлтгэлийн ангид хуваарилсан ч ээж аав хоёр нь тас хориод явуулаагүй гэсэн. Аав ээжийн амин сүнс эрх шар охиноо Ховдын улаан шороонд холцруутуулан гүйлгэхийг сэтгэл нь тэвчээгүй биз. Хүдэр боргилхон төрхтэй энэ гэр бүлд нэгэн шинэ хүн мэндэлсэн нь яг орос хүүхэлдэй шиг амьтан байж. Харамсалтай нь шинэ хүн удаан тогтолгүй тэнгэрийн оронд одсон гэдэг. Түүний хойтон жил яг л амилсан дүр нь тэр чигээрээ дахин төрсөн болохоор ижий аав нь Энхтуяад амиа тавина. ...Цалингаа буухаар л мебель цуглуулдаг шинэ хоббитой болсон манай хүн нэг л мэдэхэд подхийсэн айл болчихож. Гэхдээ зүрх сэтгэл нь хилийн цаана зүдэж, зүүд нь тавгүйтээд эхэлжээ. Тэгээд л танил тал, найз нөхдөө шалж шахсаар Германаас нөхрөө урих арга эв олоодхож. Аав ээж нь аягүй дургүй байж. Ямар сайндаа л ирэх сургаар нь хөдөө явчихаж байхав. Хүргэн ч хүрээд иржээ. Хүрээд ирсэн хүргэнтэй нүүр учрахаар аав ч бас хөдөөнөөс яваад ирж. Өглөө сэрэхэд нь гал тогооны өрөө хавиас аавынх нь дуу гараад л манай хоёр ч “агшаад” л байж. Тэгснээ нөхөр нь гэнэтхэн босон харайгаад аав руу нь орж явчихжээ. “Сайн байна уу ааваа” гээд хацраа өгөхөд нь нөгөө хатуу чанга байсан өвгөн уяраад нулимс нь гарчих шахаж. Түүнээс хойш хүргэндээ ганц хазгай үг хэлээгүй гэсэн. Хожим мань хоёр “Туяа” ресторанд хуримаа хийхэд эмээ нь Энхтуяаг харж толгойгоо сэгсрээд хүссэн юм нь хүзүүгээр нь татаж дээ хөөрхий гэж суусан гэдэг.Хожим хоёр сэтгэлийн аясаар хоёр газарт байх үед Иенс нь байр авчихлаа хүрээд ир гэж дуудсан гэнэ. Очингуутаа л “би ингэж яаж амьдрах юм бэ” гээд уйлсан гэж байгаа. Ханхүү нь тохи тух муутайхан умгар ганц өрөөнд Достоевскийн романы баатар шиг амьтан хүлээж суусан юм чинь аргагүй шүү дээ. Хүйтэн устай, хоосон өрөөгөө голон усан нүдэлж суугаа хонгороо аргадсан үг нь их хөгжилтэй. Байр маань болконтой, жорлон нь устай шүү дээ гээд баярлаад байсан гэдэг юм. Амьдралд зөвхөн хайр биш бас талх хэрэгтэйг ойлгонгуутаа хоёулаа ажилд оржээ. Тэгсэн чинь нэг өдөр ээж нь ирж амьдрал шалгах сураг дуулдаад явчихаж. Яахаа мэдэхгүй байж байтал ээж нь ч яваад очжээ. Нөхөр нь гарч гүйгээд хажуугийнхаа ногооны дэлгүүрээс модон хайрцаг олж ирж суулгасан гэж байгаа...Энхтуяа их дотогшоо хүн. Бодно, бодсоноо чимээгүйхэн хийчихнэ, хийчихлээ ч гэж баярлаж хөөрч сүйд болохгүй. Гадагшаа бол зөвхөн л инээмсэглэнэ. Ярьж хөөрч, амлаж шамдаад байхгүй. Харин жаахан байхдаа их гадагшаа хүүхэд байсан гэсээн. Ямар сайндаа л ээж нь хөдөө гадааны улс ирэхэд хүүхэд багачуулд нь өгөх санаатай хөөрхөн цэмбэн гутлуудыг өөрийнхөө ажил /Их дэлгүүр/-аас олноор нь авчрахад Энхтуяа бүгдийг нь өмчлөөд хүнд өгүүлдэггүй байж. Надад бүгдийг нь өгчих, би зөндөө олон хүүхэдтэй болохоороо тэдэндээ өмсгөнө гээд зөрүүлдэг “тэнэг” хүүхдээ дийлэхгүй дэмий л толгой сэгсэрдэг байсан гэж ярьдаг юм. Би заавал гадаад хүнтэй сууна, монголтой гэрлэвэл тэр намайг орос гээд л шоолно ш дээ, тэгээд бас ийм том байшин дүүрэн олоон хүүхэдтэй болно гэж ирээд л ярихаар нь заримдаа ч бүр ичиж зовдог байснаа ээж нь хожим дурссан гэсэн. Түмний баахан хүүхдийг гадаад дотоодод зуучилж, сургаж боловсруулаад хөтөлж гүйж явахад нь хөгшин баярлаж тэгээд л энэ дурсамжийг өөрт нь хэлж магнай нь тэнийсэн гэнэ лээ. Ээжийгээ заавал жаргаана гэж өөртөө амлачихаад Гачууртад Ахмадын сувилал барьж эхэлжээ. Өнөөдөр тэр нь “Тавлаг” нэртэй амралтын хотхон болж. Анхных нь амрагч ээж нь байсанд тэр дандаа баярладаг. Эрх шар охиноо орхиод явахдаа ээжийнх нь сэтгэл лав бүтэн байсан байх. Туулын хөвөөн дээр голын чулуун дунд суучихаад Эрдэнэт рүү унаа машин болж уурхайн хаягдал чулууг үнэ мөнгөөр авчран хашаа хороогоо зассан гэх. Яаж байгаа юм бэ гэхээр “Өнөөдрөө харсан юм дандаа л ядмаг байдаг. Байгдаа л гэхэд би чинь хотын хонхорын хүүхэд. Туул голоосоо ширхэг чулуу ч хөдөлгөхгүй, ширгэхэд нь хувь нэмрээ оруулчихна” гээд л муйхарлах. Ер нь Энхтуяа, Иенс хоёрын сэтгэлд хүрэх юм тусдаа, тэрхүү сэтгэлийг нь хүртсэн улс ч бишгүй байдаг юм билээ. Гадаадын төсөл хөтөлбөрийн байгууллагуудаас эхлээд дотоодын цөөнгүй газарт ажиллаж, Монголын төлөө л гэдэг сэтгэлийн ганц зарчимтай явсныхаа шагналд өнөөдөр тэр бүтэн инээмсэглэж яваа. Тэр чимээгүйхэн дотогшоо урсч, гадагшаа бүтээж явдаг хүн. Угаасаа л бурхан түүнд бүтээгчийн хувь тавилан оноосон. Гэхдээ амар хялбар биш бэрхшээж шантармаар тийм тавилан. Тэр ч энэ тавиландаа дуртай. Олж харахыг хүссэн хүн бүхний төлөө цэцэгс хаа сайгүй ургадгийг мэднэ. Нээж олсон тэр л цэцгийн хүрээлэндээ шинэ анхилам цэцэг нэмж тарих гэж хүн бүхний олж хараагүй тэр зүгээс цэцгийн үр хайж яваа. Их салхи дэнг унтрааж түүдгийг дэврээдэг билээ...Б.Занданхүү

БРЕСТИЙН БОЛДОО

Брестэд ханаа дугуйлсан монгол

Брестийн цайз гэж сонссоноос Брестийн монгол гэр гэж дуулдаагүй. Тэгвэл тун удахгүй Белорусь улсын Брест хотод гэрээ барихаар ханаа шийрлэж яваа нэгэнтэй тааралдсан нь Брест дэх Монголын консул Х.Болдбаатар. Их зургаан ханат монгол гэрийг иж бүрнээр нь төхөөрч байгаа түүнд бурхан тахил, тулга тогооноос эхлээд их л олон юм хэрэг болсон юм байх. Тэр бүхнээ олж цуглуулж, тэрэндээ учиргүй хөөрчихөөд явж байлаа. Белоруь улсад аравхан монгол байдгийн зургаа нь оюутан гэж байгаа. Тэгэхээр их хөлийн газар болох Брестэд Монголоо сурталчилж, таниулахын тулд мань хүн ийм санаа сэджээ. Төр засаг тэг ингэ гэж арав таван цаас чулуудаагүй, төрлөө үгүйлэх сэтгэлийнхээ төлөө энэ бүхнийг хийж байгаа болохоор урамшиж баярлах нь ч аргагүй юм. Болдбаатар харь газарт монголынхоо төлөө ихийг хийж байгаа хүн. Белорусь улсын иргэнтэй гэр бүл болж Брестэд оршин амьдрах болсон 1990-ээд оноос л Брестийн хилээр орж гарч, ганзага үүрч, машин чирч яваа зовсон ядарсан монголчууддаа халуун сэтгэлийн тус дэмээ өргөж эргээд түүгээрээ өөрөө тэжээгдэн өнөө хүрчээ. Анх тэр консул байгаагүй. Жирийн сайн санаат монгол байсан. Харин түүний халуун сэтгэлд дулаацсан монголчууд холбогдох газарт нь хүсэлт уламжилж байж хашрыг консул болгожээ. Ингэж л манай хүн хувиараа хүргэдэг тусаа хууль ёсны болгож, үүндээ ч сэтгэл дүүрэн ажиллаж амьдарч явна. Одоо тэр монгол гэрээ барьж монголчуудаа сурталчилна гэж байгаа. Улсын баяр наадмыг монгол гэртээ ёсолно гээд л учиргүй их баярлачихсан амьтан монгол дуу хуур, зураг, СД цуглуулаад явж байна. Жилдээ нэг эх нутагтаа ирчихийг зорьдог ч боломж нь тэр болгон олдохгүй юм гэж хөөрөлдөх зуураа бага охиндоо нутгаа үзүүлж яваагаа ч дуулгаад авлаа. Улаанбаатарын ойролцоох учир жанцантай бүх л газраар дагуулж домог түүхийг нь ярьж явсан юм байх. Том охин нь Белорусьт сэтгэлзүйч мэргэжлээр ажилладаг, харин бага нь энэ жил дунд сургуулиа төгсч байгаа юм байна. Брестийн Болдбаатар хэмээх ийм нэг хүн Улаанбаатарт хэд хоног урт уртаар санаа алдан зочид буудлын цонхоор дурсамжийнхаа зүгт хараачилж зогссон юм.
Монголоороо бахархдаг монгол
Тэрээр “Миний сайхан эх орон, миний монгол ахан дүүс” гээд л учиргүй сүжрэн ярих. Монголоороо бахархдаг монголтой ярилгүй удсан болоод ч тэрүү, анх танилцахаасаа л сэтгэлд ойрхон санагдаад явчихсан юм. Танилцсан маань ч хөгтэй. Ууш зууш оролдонгоо хөөрөлдөж суусан бидний хэдэн нөхөд улс төр, урлаг соёл яриад ам халж байтал нөгөө Болдбаатар маань сэмхэн босоод явчихсныг хэн нь ч анзаараагүй. Харин чимээгүйхэн дэргэд ирээд загнуулсан хүүхэд шиг хулчгардуухан эргэж суухад нь “Хөөе чи яав, ийв” болцгоосон сон. Тэгсэн чинь манай хүн баарны үйлчлэгчээс цэцэг нэхээд ойлгомжгүй олон үгээр чихээ таглуулчихаад ирж. Хамт суугаа бүсгүйчүүддээ цэцэг өгөх гэсэн чинь бааранд цэцэг зардаггүй гээд байх юм гэж гайхшаа баран үглэж байх нь тэр. Манайхан ч инээдээ барьж чадахгүй инээн ханиан байж учирлаад өнгөрөөлөө. Харин мань хашир санасандаа хүрээгүйдээ нэн гонсгор байгаа бололтой. Тэгснээ хэдхэн хормын дараа “За яадгийн, миний Монгол удахгүй баарандаа цэцэг зардаг болно” гээд нээрээ л бааранд багсайсан их цэцгийн цомог үзсэн аятай баясав. Гэнэн хүүхдэрхэг ч юм шиг, цайлган зантай энэ эрхэм тэр оройжин биднийг хөөрхөн баясгаад авсан. Сонин ч амьдралтай, сонирхуулах ч юмтай хүн дээ гэж хашрын тухай Элчин сайд Т.Баасансүрэн гуайн “онцлон тэмдэглэж” байсан нь ортой дог. Ямар л сонингүйдээ наяад оны эхээр Дорноговийн Эрчим /Эрчим хүчний үйлдвэр/-д тос усандаа хутгалдаад Цагаан сар, наадмаар ч цаг наргүй ажиллаж байсан “Нийслэл хүү” ерээд оны эхээр Брестийн хил дээр шинэ монголчуудын наймааны машиныг хил рүү түлхэлцэж явахав дээ. Бас болоогүй ээ, белорусь эхнэр нь монгол хоол ундыг монгол эзэгтэй нараас илүү гараа гарган бэлдэж явуулын монголчуудыг дайлдаг гэсэн. Ер нь түүний амьдралыг цэгнэвэл соёлын ялгаатай хоёр том ертөнцөд орж гарч явсаар өнөөдөртэй золгоо юу даа гэлтэй. Хотын хонхорт төрсөн жаалхүү хөдөөгийн хөвгүүдтэй барилдан цамцаа уралцаж, морин дэл дээр хийсч, тэгэхдээ бас хот зангаа тавихгүй Тамирын голоос жараахай гохдож загасны шөл уун лус хилэгнүүлж хөглөсөн гэж байгаа. Анх хөдөө очиход нь хотын хүүхэд мал мэдэхгүй гэж басаад сүүлийг нь тайрсан хонины морь унуулж үзсэн ч өөрийгөө биш морио голж наадмын сунгаанд тоосны эхэнд ирж амьтан хүнийг алмайруулсан гэх. Анх очиход нь зүсэлж өгсөн хонины хээрээ одоо тарамвайны морь хэмээн өхөөрдөж дулаахнаар дурсах нь хэзээ язааны малын захад өссөн хөдөөний боргил нэгэн мэт.
Инженер болохгүй ажилчин болно гэж даргыгаа айлгажээ
1980 онд Эрчим хүчний яамнаас Дорноговийн Эрчим хүчний үйлдвэрт Ерөнхий инженерээр томилогдон аавыгаа дагуулж албан бичиг өвөртлөн очсон додигор амьтныг буурал дарга үл тоож аавыг нь ажилд авчих шахсан гэдэг. Оросын Ворошиловград хотод төгссөн анхны 10 монгол оюутны нэг өмнө нь зогсож байхад шүү дээ. Эвхдэг ор, чемодан хоёроо бариад “Одоо хаашаа оч, юу хий гэх юм бол доо” гэсэн шүү юм бодон зогсож байтал яамны бичгийг задалсан байгууллагын дарга нь “Үгүй ээ, чи чинь ерөнхий инженерээр ирж байгаа хүн юм байна шүү дээ” гэж барьц алдахад мань хүн ч дагаад дуу алдсан гэж байгаа. Үгүй би инженер хийж чадахгүй, хар бор ажлыг чинь бол хийнэ. Ажлын багаас эхэлнэ гээд л зөрүүдлэх том жаал, яамнаас өгсөн үүргийг нь ойлгуулах гэж мэрийн тайлбарлаж байсан Бархас даргыгаа одоо хэр дулаахнаар дурсдаг юм билээ. Аавынх нь нутаг Архангай, хөдөө гэхээр л нэг их ногоорсон ой мод, ус гол нүдэнд нь харагддаг байж. Гэтэл мань хүн говьд хуваарилагдчихдаг. Ажиллахаар ирсэн газраа өглөө нь харангуутаа цочсон гэсэн. Говьд хүн болж төрөхөөр хангайд бух болж төр гэж хаа ч билээ сонсож байсан үг нь харваад л орж ирсэн гэж байгаа. Говийнхны нутгархуу занд шандуурч, хотоо, хонгороо санаж байсан ч мань хүн “эр хүн шиг” байхаар шийдэж тун ч удалгүй хамт олны халуун сэтгэлд уярч хэзээний уг нутгийн хүн шиг говийнхны сайхан сэтгэлийг бусдад магтаад эхэлжээ. Тэгэхдээ оюутны ширээ, орос соёлынхоо үнэрийг ч бас ханхлуулаад амжиж. Амьдрал мэдэхгүй, аргалж сураагүйдаа гэнэдэн удирдлагуудтайгаа ам зөрж, нөгөөдүүл нь ч танихгүй бурхнаас таньдаг чөтгөр дээр гэгчээр загнаж нас намба, элээсэн оймсныхоо тоогоор сургааль айлдах болжээ. Хавсарга салхитай өдрүүдэд санаа алдах ч болж, анх ирэхэд нь амлаж байсан байр сууц ч шийдэгдсэнгүй. Уг нь тэнд томилогдож очиход нь хилийн цаанаас хүний бүсгүй үрийн сэтгэл оргуулаад ирсэн “болчимгүй” хүүгээ дарга цэрэгт нь захиж гадаадын хүний тух алдуулчихгүй байр сууц бэлдэж өгөхийг сануулах санаатай л муу аав нь дагаж ирсэн хэрэг. Гэтэл аймгийн зочид буудалд хоёр жилийн нүүр үзэж, сүүлдээ ч буудлын талбайг сантиметрлэх нь холгүй хөлс мөнгө ч нэхдэг болжээ. Ингээд хол байгаа хонгороо, хотын хонхороо үгүйлж хэвтэхдээ бяцхан заль сэдэж аймгийн дарга дээр асуудлаа бариад орж явчихаж. Мэргэжлээрээ эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажил хийх хүсэлтэйгээ хэлтэл харин бүр ч эсрэгээр нь шийдэх шахуу юм хэлжээ. Байгууллагийнхных нь дарга орны хүнээрээ хашрыг заачихаад өөрөө хот бараадах дотор бодолтойг нь ч мэдээд авч. Ингээд хоёр нөхрийн хэнийг нь хот явуулах асуудлаар хуралдах үед харин аймгийн дарга Ө.Пүлжин “намын бодлого ярьж”, өөрсдийгөө бодож залуу хүнийг уяж болохгүй, сурч боловсрог гэж дэмжжээ.
"Интернациональ" гэр бүл
Ингээд уяа нь алдуурсан нохой шиг нийслэлээ тэмцэн ирсэн мань хүн тэр дороо л Цахилгаан эрчим хүчний барилга угсралтын тресстэд хэлтсийн даргаар очиж, тун удалгүй яаманд Материал хангамжийн хэлтсийн мэргэжилтнээр ажиллах болжээ. Тэнд байхдаа Брестийн нэг жилийн курст үеийн 25 залуугийн хамт явж эндээс л Брестийн Болдбаатар болох зөн совингийнх нь эхлэл тавигдсан гэнэ. Болдбаатарыг ийнхүү Улаанбаатар хавьд манаргаж явахад шаргал үст хонгор нь Ворошиловградад сургуулийн мөр хөөж хоёр газарт хоёр сэтгэл хол ойрыг тэнсэж байжээ. Ингээд хэсэг манаргасны эцэст хоёр сэтгэлийг ойртуулж, хол алсыг хамт туулахаар шулуудан эхнэртээ очжээ. Ворошиловградад байсан байраа сонины зараар Брестэд сольж жинхэнэ ёсоороо Брестийн Болдбаатар болжээ. Хоёр охин нь Монголд биш харьд төрж харин Болдбаатар эхнэрээ гадаад биш монгол хүн болгожээ. Болдбаатараар овоглосон нэгэн гэр бүл ийнхүү бий болж Брестэд Монголыг төлөөлөн суух тэдний босгыг явуулын монголчууд элээсээр, гэргийх нь гарын сүүтэй цай, монгол хоол, ундыг үгүйлэх нь ч бүр энүүхэнд болж энэхүү “интернациональ” гэр бүл 20-иод жилийг хилийн гадна үдээд байна.
Сэтгэл гэдэг эрхтэн
Анх манай хүн нутаг орноосоо холдсон хүний сэтгэлийн зовлонг эдэлж монгол хүн олоод уулзчих санаатай энүүгээр тэрүүгээр их явдаг байсан гэдэг. Вокзал дээр санаандгүй хэдэн москвич ачуулж байсан монгол залуустай тааралдаад бөөн хөөр баяр болж гэр орондоо урьжээ. Түүнээс хойш байнга л вокзал руу гүйж Чех, Польшоос монгол руугаа машин “чирч” яваа монголчуудтайгаа холбогдон чадах ядахаараа туслахыг хичээн орон гэрээрээ оруулж гаргасаар нэг л мэдэхэд тэднийх зангилаа өртөө шахуу болж, сая л нэг нутгаа санасан сэтгэлийнх нь нар гарчээ. Машины наймаачид ч цаг үеэ даган хөлжиж Германаас машин “чирэх” болж, мань хүнийг ёстой л нөгөө “Өндөр ээж” гэдэг шиг мэдэхгүй танихгүй монголгүй болж эхэлсэн 2000 оны эхээр түүгээр зорчдог монголчууд хүсэлт тавьж Болдбаатарыг Брестэд суугаа Монголын албан ёсны консул болгожээ. Зан сайтай айлд хүн цуглаж, замаг сайтай нууранд жараахай цугладгийн үлгэрээр одоо Болдбаатарынд орохгүй гарахгүй хүнгүй болж монголчуудаас гадна монголыг сонирхогчид ч ирцгээдэг гэнэ. Анх машины наймаа хийдэг монголчуудыг тонож дээрэмддэг бүлэг хүртэл бий болчихоод манай хүн түүнтэй нь ханцуй шамлан нударга шударгаараа тэмцэлдэж байсан үеэ бодвол өнөөдөр мөнөөх бүлгийн этгүүдүүд хүртэл “Болдбаатарын намд” элсэж Монголчуудын сэтгэлийг таньж ойлгон нөхөрлөх болсон нь түүний л гавъяа юм. Монголоосоо холдох тусмаа ойртсон Брестийн Болдбаатар гэж ийм нэгэн хүн. Тавхан насандаа ээжээсээ хагацаж өнчин өрөөсөн өссөн хүний ганц хүү тавилан заяаны эрхээр хилийн гадна ийнхүү Монголоо сэтгэлдээ тээн амьдарч явна. Буянт-Ухаад онгоц газардахаас өмнө тэрээр Монголынхоо тэнгэрт нулимсаа залгидаг гэсээн.