Өнчин хот

Их талын дундах өнчин хот эздээ хүлээн сүүхийнэ. Ялаа батгана, шавьж шоргоолж шиг язганаж байдаг шороон түмэн Хятадын нутагт хамгийн орчин үеийн архитектор дизайны төгс шийдэлтэй, цоо шинэ гайхамшигт хот талын зэрэглээнээс ургасан хий үзэгдэл мэт оршин суугчидгүй оршин байна гэдэг төсөөллөөс гадуурх зүйл мэт. 

Хятадад үхэгсдийг хуримлуулдаг ёс дахин сэргэлээ

Бүсгүй хүний цогцос хулгайлах, худалдах гэмт хэрэг нэмэгдэж байгаа тухай мэдээлэл Хятадын цахим хэвлэлүүдэд сүүлийн үед ихээхэн бичигдэх боллоо. Энэ нь Хятадын эртний уламжлалт “Үхэгсдийн хурим”-ын ёслол дахин сэргэсэнтэй холбоотой юм байна. Нас барсан гоонь эр нөгөө ертөнцөд эхнэр дагуулан очвол ирэх төрөлдөө сайн заяанд төрдөг, түүнд эхнэр “бэлэглэсэн” гэр бүлийнхэн нь хэдэн үеэрээ баян чинээлэг амьдардаг хэмээх мухар сүсэг өдгөө 21-р зуунд дахин сэргэсэн нь тус улсын эдийн засгийн өсөлттэй холбоотой байж магадгүй хэмээн нийгэм судлаачид дүгнэн бичицгээж байна. Хятад улс коммунист нийгэмд орсноор эртний мухар сүсгийг төрийн хуулиар цаазалж “Үхэгсдийн хурим”-ыг хориглосон юм. Шороон түмэн иргэдийнхээ ходоод руу юм чулуудахын тулд улс орон даяараа өлсөж өлчиржиж, зүтгэж зүдэрч байсан он жилүүдэд үхэгсдэд байтугай үр хүүхэддээ ч хурим хийх нь хүнд хүчир зарлага байсан билээ. Харин одоо улс орон нь эдийн засгийн хувьд хүжирхэгжихийн хэрээр ард иргэд ч амсаж идэхээр гулгиж эхэллээ. Үүнтэй зэрэгцэн хойд насандаа хөрөнгө оруулалт хийх капиталист санаархал бүхий коммунистууд өсөн нэмэгджээ. Гинжнээс өөр алдах юмгүй пролетариудын гарт мөнгө очвол яадгийг Хятадын төр шүдээ зуун харж нүдээ анин халаглавч барьж тогтоож дийлэхгүй, 21-р зуунд хоцрогдсон заншлаа сэргээлгэж орхив.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан нийгмийн орчин дутагдаж байна

/Хөлнийхөө эрхшээлд орсон ч хөгжлийн бэрхшээлд ороогүй Дэндэв андынхаа хүсэлтээр сурвалжлага сүнгэнүүлчихлээ/
...Тэргэнцэртэй хүн шатаар буух гээд бууж чадахгүй байх, эсвэл харааны бэрхшээлтэй хүн зориулалтын бус гарцаар гарч яваад машинд дайруулангаа алдахыг хараад бидний хэн нь ч ухасхийн тусалдаг шүү дээ. Тэр хүн мэдээж “баярлалаа” гэж хэлдэг ч өрөөлд саад болж байгаа өөртөө гутарч сэтгэлийн дарамт хураадаг байна. Харин өндөр хөгжилтэй улс орнууд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан зам, гарц, шат, тэмдэглэгээ зэргийг хот төлөвлөлтдөө хэзээ ч мартдаггүй, мартсан газруудад нь хуулийн дагуу шаардлага тавьж хүний эрхийг хамгаалдаг ажээ. Ингэсэн тохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс өөрсөддөө зориулсан үйлчилгээг эдэлж нийгмийн амьдралд бусдын тусламжгүй оролцдог нь тухайн хүний сэтгэлзүйд ч нэн таатай, эрүүл саруул бусаддаа ч төвөг хүндрэл учруулахгүй туйлын зөв зохицуулалт болдог байна. Харин Монгол улсад хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан үйлчилгээ байхгүйгээс хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн олонх нь сэтгэлзүйн хувьд гутранги, нийгмийн амьдралд идэвхитэй оролцож амжилт гаргах чадвар султай байдаг нь судалгаагаар нэгэнт тогтоогджээ. Зам, барилга барьсан компаниуд нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст зориулагдсан шат гарцыг мартчихдаг, тухайн барилгыг ашиглалтад хүлээн авч байгаа мэргэжлийн хяналтынхан нь ч үүнийг юманд бодож зарга хийхгүй чимээ амиагүйхэн шиг хүлээгээд авчихдаг нь манай өнөөдрийн нийгэмд хэвшил болжээ. Харин ард нь хөгжлийн бэрхшээлтэй олон арван хүмүүсийн эрх ашиг зөрчигдсөөр байгаа юм. Манай улсад хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн эрхийн асуудал хэдийнэ хуульчлагдчихсан ч хэрэгжилтэд нь хяналт тавих механизм үгүйлэгдсээр байна. НҮБ-ын хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн эрхийг хамгаалах конвенцид нэгдэн орсон гишүүн орны хувьд энэ асуудалд анхаарлаа хандуулах цаг болсныг хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн төлөөллүүд төрд дахин санууллаа. Өнгөрөгч амралтын өдрүүдэд төр засгийн үйлчилгээний Нүхт цогцолборт болсон “Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд ба хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл” сэдэвт сургалтын үеэр эл асуудал хурцаар хөндөгдсөн юм. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн талаарх зөв үзэл хандлагыг нийгэмд төлөвшүүлэх зорилготой тус сургалтыг НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн “Хуульзүйн үйлчилгээний хүртээмж ба хүний эрх” төсөл, Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн “Бизнес инкубатор” төв, Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлээс хамтран зохион байгуулсан бөгөөд сургалтад хүний эрх, сэтгүүлзүй, шашин, нийгмийн олон талын төлөөллүүд оролцож санал бодлоо хуваалцсан юм. Монголын өнөөгийн нийгэмд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст хандах олон нийтийн хандлага нь нэг бол хэт өрөвдөж хөөрхийлсэн байдалтай эсвэл бүр гадуурхаж төвөгшөөсөн хоёрхон хэлбэртэй байдаг нь тэдэнд сэтгэлзүйн томоохон дарамт учруулдаг байна. Тэд төрөөс мөнгөн тэтгэлэг, сэтгэлзүйн дэмжлэг горилохын оронд зүгээр л хэний ч туслалцаагүй нийгмийн амьдралд оролцох боломжоор нь хангаад өгөхийг л хүсдэгээ энэ үеэр хэлж байсан юм. Хүний эрхийн зөрчил нь гол төлөв далд хэлбэрээр оршдог учир тэдгээрийг олж илрүүлэхэд сэтгүүлчдээс ихээхэн үүрэг хариуцлага шаардах болсон энэ үед Монголын хэвлэл мэдээллийн байгууллагын нийтлэл, нэвтрүүлэгт иргэдийн улс төрийн болон иргэний эрхийн асуудлыг түлхүү тусгадаг, харин эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн тухай бага хөндөж байгаад хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд сэтгэл дундуур байгаагаа ч ярьж байлаа. Хүний хөгжлийг уриагаа болгосон хүмүүнлэг ардчилсан нийгэмд амьдарч яваа хэн боловч хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудалд анхаарлаа хандуулж тэднийг нийгмийн нэг идэвхитэй институцийнх нь хувьд хүн ёсоор хандах зайлшгүй шаардлага тулгараад байгааг энэ удаагийн арга хэмжээ харууллаа.

ААВЫГ СЭРЭЭЕ!

Төр хэмээх ганцхан аавтай бид. Аавын ажил “их” болохоор ядардаг юм байлгүй дээ, гэрт юу болж байгааг анзаарахгүй, мэдсэн ч юм хэлэхгүй, эс бол буруу хараад хажуулчихна. Түүнийг унтаж байх зуур гэрт янз бүрийн л юм болдог.

“Рекорд”, “Шарп” хоёр хоймор булаалдах зуур...

Эднийд 1967 онд мэндэлсэн нэг хүү байх. Олон нийтийн телевиз нэртэй. Эхлээд өөр нэртэй байсан, хэл ам дагаад салахгүй болохоор нэрийг нь сольсон юм. Аавын үгнээс гардаггүй, үүргээ ухамсарласан, үлгэр жишээч хүү байлаа.
...Орбитыг эс тооцвол бид олон жил ганцхан суваг үзсэн. Гадаад, дотоодод мэргэжил эзэмшсэн найруулагч, сэтгүүлч, зохиолч, инженер, техникийн ажилтнууд өргөн фронт, өндөр өртгөөр үзээд суухаас уйдамгүй олон нэвтрүүлэг хийж эхэллээ.
Бичиг үсэг үл мэдэх явдал манайхаас бусад газар харьцангуй их байгаагийн хажуугаар сонин хэвлэл түгээх явдал хүндрэлтэй байгаа зэргийг бодохоор өргөн нэвтрүүлэг нь олон нийтэд хүрч чадах цорын ганц мэдээллийн эх сурвалж болж байна.
Монголын үзэгчид Темп, Рекорд хоймроо залчихаад соёлыг гайхаж суухад Америкт арилжааны телевиз “хуучирч”, олон нийтийн өргөн нэвтрүүлгийг нийгэм нь шаардаж байжээ. CBS (Columbia Broadcasting System), ABC (American Broadcasting System), NBC (National Broadcasting System) зэрэг арилжааны томоохон телевизүүд Америкийн үзэгчдийг суудалд нь “уяж” байсан үе. Англи, Япон, Швед зэрэг орнуудын өргөн нэвтрүүлгийн салбар чамгүй туршлага хуримтлуулсан байлаа. Гэвч Америк бусдыг дуурайлгүй өөрийн замыг сонгосон юм. Олон нийтийн телевиз ашиг хөөх ёсгүй гэж тэд үзсэн бөгөөд гагцхүү нэг нэвтрүүлгээс нөгөөд шилжихдээ ивээн тэтгэсэн байгууллагыг танилцуулахын зэрэгцээ дараагийн хөтөлбөрөө зарладаг жишиг тогтоожээ. Телевизийн хөгжил технологийн хөгжлөөс шалтгаалдаг. Тэр утгаараа Америкийн олон нийтийн телевиз арилжааны телевизүүдээс өмнө кабелийн сүлжээнд орж байжээ.
Америкийн олон нийтийн өргөн нэвтрүүлгийн корпорацийг (Corporation for Public Broadcasting) цаг үеийн шаардлагаар байгуулав. Корпорацийн үйл ажиллагаа нь Америкийн олон нийтийн телевизүүдийг тэнцвэртэй, хараат бус мэдээлэл, чанарын өндөр түвшинд хийгдсэн боловсролын болон сургалтын хөтөлбөрөөр хангах, арилжааны бус телевизийг үүсгэн байгуулахад дэмжлэг үзүүлэхэд чиглэх ёстой ажээ. CPB төрөөс хараат бус байхын тулд иргэдийн татвараар санхүүжихээр болж, нийгэмд үйлчилдэг ашгийн бус байгууллагаар бүртгүүлжээ. Энэ корпораци яваандаа засгийн газраас санхүүжилт авдаг болсон ч олон нийтийн эзэмшилд үйлчлэх үүргээ умартаж байсангүй.
1990 онд Монгол ардчилалын замд шилжиж, барууны хөгжлийн хурдыг нэхсээр зуузай холбож авлаа. Sony, Sharp хойморт байраа эзэллээ.
Тэгж байтал 2005 он гарав. УИХ “Олон нийтийн радио телевизийн тухай хууль”-ийг хэлэлцэн баталлаа. Уг хуульд зааснаар бол ОНТВ нь гагцхүү олон нийтийн эрх ашигт үйлчилж, тэдний өмнө хариуцлага хүлээж, хяналт дор нь үйл ажиллагаа явуулдаг ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд байх ёстой юм.
Лондон хотноо төвтэй дэлхий нийтээр үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэхийн төлөөх “19-р зүйл” байгууллагын “Үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх болон өргөн нэвтрүүлгийг зохицуулах зарчмууд”-д ... Санаа бодлын олон эшт үзэл бодолд хувь нэмэр оруулах, чанартай, хараат бус мэдээллээр олон нийтийг хангах, хөтөлбөр хоорондын тэнцвэрийг хангасан өргөн хүрээний мэдээлэлтэй байх, мөн өөр өөр үзэгч сонсогчдод зориулсан тусгай хөтөлбөртэй байх, олон нийтийн мэдэх эрхийг дэмжих, цөөнхийн хэсэг, бүх хүмүүс, улс орны бүс нутагт зориулсан бүгдэд хүртээмжтэй байх, боловсролын болон хүүхдэд зориулсан нэвтрүүлэгтэй байх тухай заасан нь бий. Нэг үгээр хэлбэл хөдөө гадаа томилолт өвөртлөн явж, өнөө амжихгүй бол маргааш үгүй болох, монгол оронд, монгол хүнд үнэ цэнэтэй бүхнийг алтан сан хөмрөгтөө авч үлдэхийг зорилгоо болгох ёстой.
Английн ВВС телевизийг 1926 онд Хатан хааны зарлигаар үндэслэсэн гэдэг. Төр нь телевизийнхээ үйл ажиллагааны дүрмийг боловсруулдаг. Телевиз хэрэглэгчдийн хураамжаар энэ байгууллага санхүүжиж, Британийн төр, засгийн байнгын хяналт, шахалт дунд оршин тогтнодог. Хэдий тийм ч төр засгийнхаа алдаа оноог олж харж, шүүмжилж, дөрөв дэхь засаглалын үүргээ биелүүлсээр байна.
Манай улсын хувьд зурагт хэрэглэж буй өрхөөс авч буй татвар ОНТВ-ийн санхүүжилтийн арван хэдэн хувьд ч хүрдэггүй юм байна. Төрийн мөнгөөр түүний эрх ашигт үйлчилж байхын оронд арилжааны телевизүүдийн мэдээг түүвэрлэн хүргэвэл олон нийт илүү сонирхоно.

Урвуу хамааралтай өртөг зуузай холбохын цагт...

1996 онд 25-р суваг нэртэйгээр анхны чөлөөт, арилжааны телевиз байгуулагдсан нь айлаар бол дунд хүү нь болсон юм. Камераар зөвхөн гэр бүлийнхээ зургийг аваад суух биш, амьдралын бүхий л агшныг алдалгүй авч, эвлүүлээд хүмүүст үзүүлж, завсар хооронд нь бизнесийн түншээ рекламдаад байвал амьдрал нь дэвжээд явчихыг урьтаж харсан залуусын шинэ санаачлагыг үзэгчид алга ташин хүлээж авлаа. Удалгүй Харилцаа холбооны зохицуулах хорооноос агаарын долгион ашиглах эрхийн зөвшөөрөл авснаар UBS, ТВ5, ТВ9, С1, Боловсрол суваг, SBN, NTV, TV8, TM телевизүүд шилээ даран мэндлэв.
Айлын дунд хүүхдүүд бүгд ижил байдаг. Тэд ааваас мөнгө нэхдэггүй, өөрсдөө хөдөлмөрлөн, амиа бөөцийлнө. Хэлэх ёстой үгээ ааваас ч айлгүй хэлнэ. Гэхдээ тэд аавын унтахыг “далимдуулан” багагүй хэрэг хийжээ.
Дэлхийн нэр хүндтэй мэдээллийн хэрэгслүүдийн үүссэн түүх бүгд ижил байдаг.Үүсгэн байгуулагч нь хэн бүхний мэдэх тэрбумтан байж, ажиллагсаддаа санхүүгийн хувьд хэнээс ч хамааралгүй, жинхэнэ утгаар нь ажиллах боломж олгоно.Үр дүнд нь санхүүжүүлэгч ашгаа хүртэж, ажилтнууд нь ч хөдөлмөрөө зохих ёсоор үнэлүүлэн, олон нийт ч бодит мэдээлэл авч болох сувгийн сонголтоо хийнэ. Тэр нийгэм бүхэлдээ оюун санаа, сэтгэлгээний хувьд эрүүлжиж, хөгжил өөд алхам алхмаар дөхнө.
Харин манайд эсрэгээрээ. Мэдээллийн хэрэгслүүдийг санхүүжүүлээд байгаа эзэд нь хэн болохыг ард түмэн мэдэхгүй. Тэд мөнгөөрөө дуртай хөгжмөө захиална. Бүгд шахуу улс төрийн харъяалалтай, өөрийгөө сурталчлуулж, олонд сайнаар танигдахыг хүсдэг. Өөрийн мэдлийн телевизтэй хүнд бусдад мөнгө төлөх хэрэг гарахгүй. Өргөн нэвтрүүлгийн салбарт ноёрхохыг тэмүүлэгч арилжааны телевизийн ашиг сонирхол нь өндөр ашиг олж болох хөтөлбөр бэлтгэхэд чиглэж байна. Хэм хэмжүүрээ тогтоосон байх ёстой телевиз нь үүргээ биелүүлэхгүй байхад зүгээр хараад суух уу? Телевизийн салбар босгоо авч хаялаа. Тээглэх юмгүй болсон хаалгаар диплом өвөртөлсөн хэдэн зуун залуус чихцэлдэн орж ирцгээв. Тэдний авдаг цалин багахан. Сурсан юм ч маруухан. Өнөөдөр мэдээлэл болоод мэдээлэл түгээгчдийг олон нийт шоолж, шүүмжилж, үл итгэж, зоргоороо доромжлон басамжилдаг боллоо. Энэ салбарын нэр хүнд ямар түвшинд байгааг эндээс харж болно.

Хажуугаар нь мэдээллийн бизнесийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх өртөг, рекламны өртөгтэй хамт буурсаар... Бизнесийн хүрээнийхэн өөрийн бүтээгдэхүүнээ гуйж биш, гуйлгаж сурталчлуулдаг болов. Үзэгчид залхаж эхэллээ. Солонгос савангийн дууриас салах дургүй хэсэг хүмүүс л реклам цээжлэнгээ кино үзээд үлдэж байна. Суваг солиод яах юм, бүгд адилхан. Тэгж суутал киноны эгзэгтэй хэсэг дуусчихсан байвал хайран юм биз дээ. Дүрсний урлагт агшин бүр үнэтэй. Уг нь секундээр хэмжигдэх реклам чамлахааргүй үнэтэй байсан. Тэр үе, өнгөрсөн цаг дээр бичигдтэлээ хуучирчээ. Юу байна, түүгээрээ дайлъя. Реклам урссаар эргээ зад татаад Хуульзүйн яам ч тогтоож дийлэхээ болив. Согтууруулах ундаа, тамхины рекламыг хянаж байгаа л гэнэ. Тэгтэл суваг солих төдийд Оросын сувгуудаар тэр төрлийн бүтээгдэхүүний реклам гарч байгааг яах вэ?
Мөнгөгүй бол сонин, сэтгүүлийг авна гэж саналтгүй. Үнэгүй байгаад хэрэгтэй юм гараагүй бол унших гэж цаг үрээд ч яах юм. Гэтэл телевиз бол үнэгүй. Үнэгүйг нь бодохоор үзмээр байдаг. Гэтэл амтгүй хоолоо хүчээр идүүлэх гээд байх нь хэцүү. Дунд хүү ингэж бусдын дунд нэр хүндээ алдаж байна.

Хулгай хар мөртэй

Тэгж байтал кабелийн телевиз хэмээх жаалхүү тодорлоо.. Тэрээр баахан зоргоороо. Хэний ч үгийг үл тоож, эрхлэх нь хэрээс хэтэрчээ.
Агаараар цацаж байгаа бүх л сувгийг холбоод танай гэрт зочлуулж байгаагийнхаа хөлсөнд Сансар кабелийн телевиз төлбөр авах эрхтэй. Харин ITV, Мagic зэрэг энэ олон телевизэд сувгаа хуваан өгсний төлөө дахин мөнгө авах эрх байхгүй.
Хуульзүйн яаманд бүртгүүлснээр нэвтрүүлэг цацах эрх авлаа гэж ойлговол эндүүрэл болно. Агаарын долгион буюу радио телевизийн давтамж суваг ашиглаж, нэвтрүүлэг цацах эрхийг Харилцаа холбооны зохицуулах хороо өгдөг. Агаарын долгион ард түмний өмч, улс орны хязгаарлагдмал нөөц учраас хүссэн бүхэнд олддог ч юм биш.
Гэтэл хувийн студийн хэртэй эдгээр телевизүүд ийнхүү хулгайгаар авсан нэвтрүүлгээ хулгайн аргаар цацаж, хулгайлсан юмаа зарж байна. Хулгай хар мөртэй гэдэг. Тусгай сувгаар гарах ёстой хүчирхийлэл, аллага, дээрэм тонуул, садар самуун хэрээс хэтэрлээ. Оюуны өмчийн газрыг нүдэн балай чихэн дүлий суух зуур телевизүүд бүр гаарч, өөр өөрсдийн сонирхол, хувь хувийнхаа камераар сонирхогчийн түвшинд нэвтрүүлэг хийж эхэлсэн. Сониноор гүтгүүлсэн хүн сониноо бариад шүүхэд ханддаг бол ганц минутын дотор өөрийг нь доромжлоод өнгөрсөн телевизийн тухай гэрийнхэндээ яриад ч үнэмшихээ больжээ. Мэргэжлийг салбартай нь хамт үнэгүйдүүлж, нэр хүндийг нь унагаж болдгийн сонгодог жишээ. Улсын мэргэжлийн хяналтын газар ТҮЦ, дэлгүүрээр эргэлдэж, хөгцөрсөн гурил хурааж байх зуур телевизийн мэргэжлийн стандарт, жишиг гэдэг зүйлийг уландаа гишгээд дэвсэлж байна.
Сонгуулийн сурталчилгаа ид яваа энэ үед хүссэн хүсээгүй бүх л телевиз аль нэг талыг барьсан, захиалагчийн хүсэл сонирхлыг гүйцэлдүүлсэн нэвтрүүлгийг цацдаг. Сонгуулийн сурталчилгааг ил, далд хэлбэрээр явуулсан тохиолдолд эргээд хариуцлага тооцох механизм байдаггүй нь энэ үзэгдэл газар авахад хүргэсэн. Телевиз асар өндөр өртөгтэй бизнес. Тэдэнд нэвтрүүлэг хийх мөнгө хэрэгтэй. Энэ завшааныг нэг талаас эрх баригчид, нөгөө талаас телевизийн “нууц ноёнтнууд” маш ухаалаг ашигласаар ирсэн. Буруу эрхэлсэн хүүхэд бухын хүзүүнээс ч хатуу гэж энэ.
Хэрэг хийсэн хүүхдүүдийг хүмүүс шүүхээр оролдож байна. Олон хүүхэд ижил биш юм ярихаар хүмүүс алинд нь итгэхээ мэдэхгүй болдог. Хүүхэд бүр хийсэн хэргээ нууж, бусдыгаа гүтгэнэ. Өөрийнхөө зөв гэж мэлзэнэ. Муудалцана. Гайхаж хоцорсон хүмүүс таамаглал дэвшүүлж талцана. Эцэстээ худал үгийг мянга давтсан нь өөрийнхөө гэмгүйг итгүүлж чадна. Гэтэл энэ бүх хэрэгт тэднээс гадна хөршийн хүүхдүүд холбоотой болж таардаг юм байна.

Хүний хүүхэд хүрэн бөөртэй

Монгол-Японы хамтарсан хөрөнгө оруулалттай “Мобиком” корпораци 1996 онд, Монгол-Солонгосын хамтарсан “Скайтель” компани 1999 онд Засгийн газраас зарласан тендерт ялснаар Монгол улсад үүрэн телефон холбооны зах зээлд үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй болжээ. Хар ухаанаар бол хоёрыг холбож, холыг ойртуулсныхаа хөлсөнд мөнгө авч, түүгээрээ амьдраарай гэсэн үг.
Хөршийн хүүхдүүд баян. Учир нь тэдний ах нар хилийн чанадад сууна. Эхэндээ тэд ах нараасаа мөнгө авдаг байсан, удалгүй өөрсдөө мөнгө олох арга сурсан. Ойрноос Мобиком Монголд анх удаа илүү дэвшилтэт 3G технологи ашиглан телевизийн сувгийг гар утсаараа үзэхийг уриалж “Smart” үйлчилгээг санал болгож эхэллээ. Скайтель ч өрсөлдөөнөөс хоцорсонгүй. Хамгийн дэвшилтэт технологийг ашиглан гар утаснаасаа зурагт үзэх Style үйлчилгээг нэвтрүүлж байгаагаа зарлалаа.
Дэлхийн улс орнуудын үүрэн холбооны хөгжил шинэ үеийн технологи руу шилжиж, 100 гаруй оронд нэвтэрсэн энэ үйлчилгээний үр шимийг хүртэн хаа яваа газраа телевиз үзэх нь таатай хэрэг. Гэвч сувгуудыг үнэгүй авч, дамжуулсныхаа хөлсөнд хэрэглэгчдээс хөлс авах нь зохисгүй зүйл юм. Хоёр талаас ашиг олдог бизнес гэж хаана ч байдаггүйг сануулмаар байна. Тэгээд ч бүх сувгийг нэвтрүүлэх гэхээсээ өөрсдөө суваг ашиглаж, нэвтрүүлэг хийх сонирхол цухалзах болсонд л бүх учир байгаа юм. Утас гарт байхад хүн бүхэн зурагт үзнэ. Реклам ч сайн хүрнэ. Энэ тохиолдолд рекламны зах зээлийг эзэгнэж буй өрсөлдөгчид өөрсдийнхөө рекламыг телевизүүдэд өгөх шаардлагагүй болно. Эзэмшилдээ телевизтэй болохоор ашиг орлого хэд дахин өсөх нь мэдээж. Телевизүүд тэр үед ажиллах шардлагагүй болно. Нэг үгээр хэлбэл зах зээлээс шахагдана. Мэдээллийг олон нийтэд биш хувь хүнд зориулан үйлдвэрлэж эхэлбэл хяналт нэгмөсөн алдагдана. Нийгмийн оюун санаа хаашаа эргэхийг ч тааварлах аргагүй.
Хүний бизнес рүү хүчээр дайрах нь гадаадын улс орнуудад ёс суртахуунгүй алхам, хориотой үйлдэл. Тэр тусмаа нийгмийн сайн сайхан, тогтвортой хөгжлийг хангахад үйл ажиллагаагаа чиглүүлэн, бизнесийн ёсзүйг эрхэмлэн дээдлэх, бизнест хамааралтай оролцогч талуудын хүлээлт, ашиг сонирхлыг эхний ээлжинд тавина хэмээн нийгмийн хариуцлагаа тодорхойлсон компанийн хувьд амлалтаасаа ухарсан хэрэг. Ашгийн төлөө байгууллагын алсаа хараагүй энэ мэт үйлдлээс болж улсын аюулгүй байдал, үндэстний хэмжээнд том хохирол учирч болно. Өргөн нэвтрүүлэг дамжуулах эрх тэдэнд байхгүй.
Харилцаа холбооны зохицуулах хороо салбартаа шударга өрсөлдөөний нөхцлийг бүрдүүлэх үүрэг хүлээсэн байгууллага. Хэрвээ хаа хаанаас ашиг олж болдог юм бол телевизийнхэн ч үүрэн телефоны үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөл авмаар байна. Яагаад болохгүй гэж... Бүгдээрээ сайхан амьдарцгаая.
Хүүхдүүдийн хийсэн хэрэг ингээд олонд ил боллоо. Аавыг унтаж байх хойгуур хэдэн дураараа хүүхэд нь гэрээ буулгаж орхижээ. Эхэндээ ч буулгая гэж бодоогүй л байх. Ардчиллыг эрх чөлөө гэж бодсон хэрнээ эрх чөлөө нь өөрөө хариуцлагыг ямагт үүрүүлж байдаг гэдгийг мартчихаж. Ардчилсан нийгмийн эрх чөлөөт иргэд өөрсдийн сонгосон төлөөллөөр төр бариулж, тэдний үйл ажиллагаанд хяналт тавин, хариуцлага тооцож, харин сонгогдсон төлөөлөгчид нь ард түмнийхээ санаа бодол, хүсэл эрмэлзэлд тулгуурлан сайхан нийгэм байгуулахын төлөө дуу хоолой, ажил үйлсээ нэгтгэн зүтгэх үүрэгтэй гэж хичнээн ч ярив даа. Энэ боломжийг хангахад мэдээллийн хэрэгсэл, тэр дундаа өргөн нэвтрүүлэг чухал үүрэгтэй.

Шоовдор

Өнөөдөр Америкийн олон нийтийн телевиз болох PBS-ийг Америкийн хэдэн сая хүн 24 цагийн турш үзэж байна. Хүүхэлдэйн кино, настны эрүүл мэнд, гэр бүлийн боловсролд зориулсан нэвтрүүлгүүд, рекламаар дүүрээгүй, тэнцвэртэй, бодит мэдээллийг үндэсний сүлжээгээрээ дамжуулан орон нутгийн телевизүүдээр нэгэн зэрэг цацахын зэрэгцээ дэлхий дахинаа үнэлэгдсэн BBC-ийн мэдээллийн хөтөлбөрийг гэрээ ёсоор дамжуулдаг. Олон нийтэд ийм л телевиз хэрэгтэй.
Гэтэл Монголын өргөн нэвтрүүлгийн салбар шоовдор хүүхэд шиг байна. Телевизийн салбар, тэнд ажиллагсдын мэргэжлийн стандартын үнэлэмж, өнөөгийн болоод цаашдын чиг хандлагыг зөв тодорхойлоосой, дараа нь олон нийтийн болоод өргөн нэвтрүүлгийн хууль гаргаасай гэж энэ салбарынхан хүсч байсан. Яаруу сандруу гаргасан олон нийтийн телевизийн тухай хуулиа эргэн нэг харах, цаашлаад өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдэж буй арилжааны ашиг сонирхлын хэт ноёрхлоос өргөн нэвтрүүлгийг хамгаалах, түүний олон нийтэд хүрч үйлчлэх баталгааг хангах эрхзүйн зохицуулалт хэрэгтэй байна. Төр өргөн нэвтрүүлгийн салбарыг чиг үүргээ шударгаар гүйцэтгэхэд нь тус болж, хөгжлийг дэмжих зохистой арга хэмжээнүүдийг авах үүрэгтэй бөгөөд энэ салбарын өсөлтөнд саад болохуйц онцын шаардлагагагүй хориг саадыг тавихаас татгалзах ёстой юм. Энэ үүргийн дагуу нийгмийн зүй ёсны захиалга болох өргөн нэвтрүүлгийн хуулийг батлах нь нэн чухал бөгөөд хойшлуулшгүй ажил болоод байна.
Ингэхэд энэ аав яасан их унтаж байх юм бэ? Сэрэх цаг нь болсон баймаар юм. Аавыг сэрээе

Их Ялалтын ойд

МАНА УУЛ МАНАЙХ БАЙСАН

Zarlaagui dainy orshil
Мөнх тэнгэр энх цагийн өнгөөр цэлмэж дарийн утаа ханхалж байсан Дорнын талд өнөөдөр цэцэг ургажээ. Гэсэн хэдий ч баяр гунигийн нулимс хаталгүй 68 жилийн босго давав. Өнөөдөр ялалтын баяр хэмээн тэмдэглэж байгаа Халхын голын 68 жилийн түүхт ойд амьд гэрчүүд нь очиж чадалгүй хэвтэртээ тойлуулж байгаа нь сэтгэлд нэн эмзэг. Цагаатсан түүхийн хуудсыг энх цагийн салхи сэвэлзүүлж байгаа энэ баярын өдрүүдэд хөндүүр бяцхан дурсамж сөхмөөр санагдлаа. Халхын голын байлдааны талаар нүдэнд харагдтал ярьсан нэгэн буурлын тухай эргэн санахул тэр дайн өнөөдрийн бидэнд мартагдах учиргүй үйл явдал байсныг дахин хэлэх зорилго агуулсан юм. "Мана уул манайх байсан…" гэх харууслыг үл дурдаад Халхын голын байлдаанаас эргэж ирээгүй, ирсэн нь гавьяагүй үлдсэн хэсэг журамт хүмүүсийн тухай баримт түшин дурсъя. Халхын голын байлдааныг 1939 оны есдүгээр сарын 16-нд ЗХУ, Японы Засгийн газар хоорондын тохиролцоогоор зогсоосон түүхтэй. Харин энэ өдрөөс арваад хоногийн өмнө Мана уулын орчимд Япон цэргүүд гэнэт ороод ирсэн гэдэг. Тэр цэргийн хүчийг устгах, хөөн зайлуулах тушаал аваад 22 дугаар морьт хороо Мана уулын хавьд 100 гаруй км марш хийж очжээ. Гэхдээ цаг агаарын байдлаас шалтгаалаад хугацаанаасаа нэг хоног хоцорч хүрсэн байна. Гэвч Япончууд ард талаасаа хүч татсаны улмаас 22 дугаар морьт хороо Нөмрөгийн гол хүртэл ухарсан байна. Яг энэ үед хэлэлцээр ёсоор дайны гал зогсож, хил дээр буун дуу гаргаж болохгүй гэсэн тушаал иржээ. Ингээд Мана уул Япончуудад эзлэгдсэн чигтээ хилийн цаана үлдсэн түүхтэй. Үүнийг л урвасанд тооцож хээрийн шүүхээр тус хорооны дарга, их бууны батарейн захирагч, комиссар гуравт нь ялын дээд хэмжээ оноосон байна. Хорооны дарга Бадарч нь "Би ямарч буруу хэрэг хийгээгүй" гээд амь гуйлгүй үрэгдэж, нөгөө хоёр нь амь өршөөгдсөн байдаг. Сүүлдээ 22 дугаар морьт хороонд алба хаасан хүмүүс айгаад тэр хороонд алба хааснаа хав дарж гай ч үгүй гавъяа ч үгүй үлджээ. Энэ тухай баримт материал ч олдохоо больсон гэнэ. Үүний араас нэлээд анхаарал тавин хөөцөлдсөн хүн бол Батлан хамгаалахын эрдэм шинжилгээний ажилтан, доктор Д.Гомбосүрэн гуай. Тэрээр хожим хойно Оросын архивын материалууд дээр ажиллаж байх үедээ үйл явдал хэрхэн өрнөсөн тухай үнэн баримтыг үзээд хөрсөнд нойрссон алдартнууддаа харуусан энэлж байсан тухай өөрөө ярьсан байдаг юм билээ. Халхын голын байлдаанд өдөрт дунджаар 580-600 хүн амь үрэгдэж байсан бөгөөд бүрэн бус мэдээгээр нийт 130 гаруй мянган хүн амь насаа алджээ. Түүхт ялалтын 65 жилийн ойд зориулан хийлгэсэн хэвлэлийн бага хуралд оролцсон судлаач эрдэмтэд энэхүү баримтыг сая анх удаа дурдсан юм. Дайнд оролцогч талуудын гаргасан хохирлын талаарх тоо баримт зөрчилтэй байдаг ч манай судлаачдын дэвшүүлж байгаа дээрх тоо үнэнд нэлээд ойртсон хэмээн ахмад дайчид нотолж байгаа юм. Япон улсын зүгээс манай улсыг өдөөн хатгаж эхэлсэн 1935 оноос хойшх 10 жилийн хугацаанд тухайн үеийн ханшаар 321 сая төгрөгийг хожим нь манай улс Японоос нэхэмжилж байжээ. Халхын голын байлдааны ялалтын ойг 1959 оноос хойш тэгш тоотой жилүүдэд тэмдэглэж ирсэн. 1980-аад оны дунд үе хүртэл Монгол-Зөвлөлтийн ард түмний найрамдлыг бэхжүүлэх хүрээнд тэмдэглэдэг байв. Орос улсад өөрчлөн байгуулалт, ил тод байдал, ардчилал эхэлснээр зөвхөн Монгол Орос хоёр улсын хэмжээнд бус уг байлдаанд оролцсон улс орнууд тэмдэглэх болжээ. 1989 оноос хойш Орос, Япон улсад тус бүр нэг, манай улсад хоёр удаа Халхын голын ялалтын ойг тэмдэглэж, гурван орны түүхч эрдэмтэд, төлөөлөгчид оролцсон эрдэм шинжилгээний хурал хийлгэсэн байна.

АЙДГАА АВДАРТАА ХИЙЕ, АВДАР НАЙДВАРТАЙ БИЗ...?

Эртний хүмүүс ваар савыг анх урлахдаа дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ тэмдэглэгдэх агуу дэвшил хийснээ ч мэдсэнгүй, тэрхүү бүтээл нь хожмын түүхэнд хараар бичигдэх гай гамшгийн эхлэл болно гэдгийг ч зөгнөөгүй юм.

…Вааранд хадгалсан элдэв жимс хадгалалтын явцад эсэж задраад бага хэмжээний спирттэй ундаа болсныг хүмүүс анх мэдэж уусан нь арван тамтай архи хэмээх ундаа бий болохын эхлэл байлаа. Хүмүүс өдөржин ажиллаж, биеийн хүнд хөдөлмөр хийж ирээд дээрх ундааг уухад алжаал тайлагдан, түр зуурын сэргэлт өгч байгааг анзаарч, уул ундаанд ид шидтэй зүйл байна хэмээн ойлгон улмаар янз бүрийн аргаар бэлтгэн ахуй амьдралдаа өргөн хэрэглэдэг болжээ. Энэ цагаас л хүн төрөлхтөн зовлонг зоосоороо худалдан авч эхэлсэн гэдэг. Гэвч тэр үеийн согтууруулах ундаа 10-20 хувийн спирттэй байжээ. Манай тооллын 6-7-р зууны үед Арабууд дарс нэрж спирт гарган авсан нь хүн төрөлхтөнийг шидэт ундааныхаа хар цагаан талыг ялгахад хүчтэй нөлөө үзүүлсэн гэдэг.

Архи, мансууруулах бодис болон сэтгэцэд нөлөөт бодисуудыг хортойгоор хэрэглэх явдал ХХ зууны эцэст бүх дэлхийг хамарч ДЭМБ-ын сүүлийн үеийн судалгаагаар архинд донтох болон сэтгэцэд нөлөөт бодисын хамааралтай өвчтөний тоо 500 саяд хүрчээ. Дэлхийн өндөр хөгжилтэй 15 оронд сүүлийн 40 жилд хийсэн судалгааны дүнгээс үзэхэд архинд донтох өвчний тархалт 10-20 дахин нэмэгдсэн байна.

Монгол Улсад архинд донтох өвчин сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өссөн бөгөөд насанд хүрэгчдийн 51,2 хувь нь архийг байнга хэтрүүлэн хэрэглэж байгаагийн 20-оод хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Энэ нь нийгмийн чанартай үзэгдэл юм. Шилжилтийн үеийн эдийн засаг, ахуйгаас үүдсэн бэрхшээл нь хувь хүний сэтгэлзүйд сөргөөр нөлөөлж гутранги үзлийг төлөвшүүлж энэ нь эргээд нийгэмд хортойгоор нөлөөлдгийг өнгөрсөн үеийн түүх бэлхнээ нотолдог. Манайд өнөөдөр энэ л байдал давтагдаж нийгэм бүхэлдээ хямралд орж архидалт хавтгайрч, этгээд үзэлтэн, анархистууд "дотоод"-оосоо гадагшаа хальж нийгмийг донсолгох болов. Энэ эвдэрсэн сэтгэхүйг яах билээ гэдэг асуудал одоо хууль хяналтын байгууллагынхны толгойны өвчин болж нийгмийг эрүүлжүүлэх талаар ам өрсөн "сэтгэцгээх" боловч төдийлөн үр дүнд хүрэхгүй байна. Архичдаасаа айж сэрэмжлэхээрээ Багахангай руу албадан эмчилгээнд ачуулж, аль эсвэл хазгай гишгэлтийг нь анаж байгаад төмөр торны цаана суулгах л хоёр аргатай. Согтуу хүн хазгай гишгэхгүй байна ч гэж юу байхав. Энэ нь ч амжилттай үр дүнд хүрч, оны эцсийн тайлан тооцоо нь телевизийн мэдээнээс хүмүүсийн тархинд шууд кайф болон очиж байна. Шөнийн хотоор зүрхээ зүсүүлэн, орчин тойрноо хялалзан явдаг бидний хувьд энэ нь кайф байхаас ч яахав. Айдгаа авдартаа хийж амар амгаланг мэдэрсэн хүмүүс энэ амар амгалангийнхаа төлөө залбирч айдсыг нь манаж байгаа шоронгийн хуягуудад найдах л үлдэнэ.

Харин торонд орсон нөгөөдүүл юу болж байгааг бид мэдэхгүй, мэдэхийг ч хүсэхгүй. Манай хүмүүнлэг ардчилсан нийгэм согтуурах донтой этгээдийг захиргааны журмаар албадан эмчилж, эсвэл үйлдлийнх нь төлөө шоронд хийж байгаад бид баярлаад л. Тайзан дээрх үйл явдлын өрнөл энэ. Үзэгчид ч уйджээ. Гэтэл өөр өнцгөөс харсан шинэ үзэгдлүүд гарч эхэллээ. Ардчилсан нийгмийн зарчмаар өөрсдийгөө тунхагласан энэ хүмүүс бол архичид өөрсдөө байлаа. Тэд ч бас хорт зуршлаасаа салахыг хүсчээ. Амьдралын хатуу хүтүү, сэтгэл санааны энэлэл шаналлыг биеэр амссан учраас тэд өөрсөддөө тохиромжтой шинэ аргыг сонгон хэрэглэсэн нь архаг архичдын Аминчлахуй /АА/ цуглаан байв. Монголд анхны АА цуглааныг 1998 онд Мөнхбат, Ганбат нар "Бид "нэртэйгээр байгуулж, архинд донтох өвчтэй хүмүүсийг татан оролцуулж эхэлжээ. Архаг архичдыг албадан эмчлэх ажиллагаа компаничилсан шинжтэй, эмнэлгийн үйлчилгээ, анагаах аргазүй илт үгүйлэгдсэн, орчин нөхцөл нь дорой шинжтэй байсан бол Архичид аминчлахуй цуглаан нь тэдний дунд жинхэнэ амьд халуун уур амьсгалыг бүрдүүлж, архины асуудлыг бие сэтгэлээрээ ойлгож түүнээсээ салахыг зорьсон чин хүслийн үндсэн дээр нэгдсэнээрээ онцлог юм. Сэтгэлзүйн энэ эмчилгээг 1950-иад оноос дэлхийн улс орнууд амжилттай туршиж АА-гийн шугамаар хоёр сая гаруй хүн архинаас бүрмөсөн гарчээ.

Алкогол Аноним /АА/ гэдэг нь өөрсдийнхөө зовлон бэрхшээлийг хамтран шийдвэрлэхийн тулд мөн архинд донтох гэдэг нэртэй эртнээс илэрхий, нууцлаг энэ өвчнөөс эдгэрэхийг хичээж байгаа бусаддаа туслахаар хамтран нэгдсэн хэдэн зуун мянган эрэгтэй, эмэгтэй гишүүдийг эгнээндээ нэгтгэсэн нөхөрлөл юм. "Архичид аминчлахуй" нийгэмлэг анх 1935 онд АНУ-ын Охайо мужийн Акрон хотод нэгэн нэрд гарсан мэс засалч Нью-Йорк хотын нэгэн бизнесментэй уулзсанаар үүсэл сууриа тавьсан түүхтэй. Тэд хоёулаа найдвараа алдсан архичид байсан боловч тэдэнд АА нөхөрлөлийн үндэслэгчид болох хувь тавилан тохиожээ. АА-гийн 12 алхам бол архичны амьдралын хэвшилд орж түүнийг архинд донтох хүслээс нь алхам алхмаар чөлөөлж аз жаргалтай, ашиг тустай хүн болгодог хүн чанараараа оюун санааны нийтлэг зарчмуудын цогц юм. Архидалт мансуурлын эсрэг ассоциаци, Сэтгэц эмгэг мансуурал судлалын төвийн Наркологийн сайн дурын эмчилгээний алба АА хөдөлгөөнийг нийтийн дунд дэлгэрүүлж архигүй орчны хүрээг өргөтгөх, энэ ажилд төрийн бус байгууллагын хүч бололцоо, сүлжээг дэмжин ажиллаж байна. Одоогийн байдлаар Монголын АА хөдөлгөөн бүх аймаг, дүүрэгт салбар төвүүдтэй болж эдгээр цуглаанд нийт 1600 гаруй хүн хамрагдан эрүүл саруул амьдрал руу тэмүүлж буй судалгаа гарчээ. Архинд донтох өвчин болон бусад мансуурах донг эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх ажилд хөгжилтэй орнууд үндэсний бүтээгдхүүний орлогын гурваас доошгүй хувийг зориулдаг нийлэг жишиг хэдийнэ бий болжээ. Харин манай улсын хувьд энэ тогтолцоо хараахан төлөвшөөгүй, архичид зөвхөн сэтгэлийн тэвчээр, бусдыгаа хүндэтгэх, бие биедээ итгэх илтгэл найдвараараа цуглаанаа үргэлжүүлж зөвхөн өөрсдийнхөө ухамсар дээр оршин тогтнож байна. Энэ бол манайхны хувьд гавъяа, бусад улс орны туршлагатай харьцуулахад тэр болгон байдаггүй зүйл. АА хөдөлгөөн ийнхүү хүрээгээ тэлж эрүүл хүмүүсийн тоог нэмсээр байна. Харин харамсалтай нь тэднийг эргээд эрүүлээр хүлээн авах нийгмийн сэтгэлгээ дутагдаж байна. Баар, кафе-д орвол кофе, ундаанаас өөр зүйл авсангүй, орлого оруулсангүй гээд хөөгөөд гаргана, хуучин танилууд нь үгийн өө сэв бүхэнд өнгөрсөн амьдралаар нь дарамтална. Энэ бол монгол сэтгэлгээ. Засарч буй архичдыг эргүүлж түлхэх, тэднийг дахин халтирахд хүчтэй нөлөөлж буй энэ сэтгэлгээг бид засаж залруулна гэж байхгүй бололтой. Тийм болохоор архичдаас арав дахин илүү тэвчээрийг л шаардах үлдлээ. Тэр цагт бид биш цаг хугацаа тэднийг дүгнэх биз ээ

МОНГОЛ ХҮН “ЦААСАН ДЭЭР” Л АМЬД ЯВАХ ЭРХТЭЙ...

Монгол хүн амьд явах эрхтэй. Энэ бол Үндсэн хуулиар тунхагласан хүний дээд эрх. Харин монгол хүн амьдрах эрхээ бүрэн дүүрэн эдэлж чадаж байгаа юу? Өнөөдөр энэ үнэхээр ноцтой асуудал болоод байна. Монголын нийгмийн өнөөгийн тогтолцоо монгол хүний эсрэг үйлчилж, амьдрах орчны хомсдолоос болж монголчууд эх орноосоо дүрвэж эхэллээ. Өглөө бүрийн сонины дугаар, орой бүрийн зурагтын нэвтрүүлгээс сэтгэл нухсан энэхүү хатуу үнэн үргэлж тэмтрэгдэх болов. Гадаадад ажиллаж, сурч, амьдрах нь монголчуудын дээд мөрөөдөл болоод зогссонгүй, энэхүү мөрөөдлөө биелүүлэх аянд сүргээ мордоцгоож байна. Статистикээс харахад монголын өрх болгоноос 2.7 хүн өнөөдөр гадаадад амьдраад эхэлчихжээ. Тэд яг л тамын тогооноос диваажин руу хүрэхээр зүтгэх шиг амь биеэ огоорон тэмүүлцгээж байна. Энэ бидэнд юуг хэлээд байна вэ? Монгол нутаг хүн амьдрахын аргагүй там уу гэвэл үгүй ээ. Харин ч бидний цөөхөн монголчууд буян хурсан эх нутгаа бурхан гуйсан ч бүү өг гэж үр хойчдоо сургаж эх орныхоо элс шорооны ширхэг бүрийг цусаараа хамгаалж ирсэн ард түмэн. Тэгвэл газрын диваажин Монголоосоо дүрвэцгээхийн учир юу вэ? Монгол нутаг диваажин нь диваажин боловч энэхүү диваажинд ардчилсан шинэ үеийн хүмүүсийн хэрэгцээг бүрэн хангахуйц төрийн бодлого, нийгмийн үйлчилгээ дутагдаж байна. Үүнээс болж хүмүүс америк мөрөөдлөөр амьсгалж, аргаа барахдаа Солонгост хөлсний ажил хийх болж. Зөвхөн монголдоо гэх омог сэтгэлтэй хэд нь аргаа барж, хуруу хумсаа хуйхлан байж хэдэн бор юм олоодохвол төр /татвар/ нь хамаад явчихна. Тэгээд бас болоогүй ээ, социализм хэмээх утопи мөрөөдлийн амтанд ард түмнээрээ автаж 70 жил “жаргасных” мөнөөх коммунист мөрөөдлийнх нь зэс цухуйж, нүдтэй болгон нь хялайж, амтай болгон нь харааж, жинхэнэ тамын тогооны үлгэр буцалж эхэлнэ. Нийгмийн ийм орчинд хэн махаа зулгааж, цусаа соруулахыг хүсэх вэ дээ, бүгдээрээ л биеийн амрыг харж төсвийн байгууллага бараадан автобусны мөнгөө хүлээцгээнэ дээ. Дордох ч үгүй, дээрдэх ч үгүй ийм л амьдралыг хүссэн хууль журам үйлчилж байна манайд. Саяхан аль ч билээ телевизээр Шархадны эмнэлгээс оргочихсон байж мэдэх нэг их хачин гажиг дээл хувцас эрлийзжүүлээд өмсчихсөн, эрхи зүүлт хослуулаад хүзүүндээ тохчихсон лут үзмэрч авгай хар домын судраар тархи угааж гарах нь тэр. Болоо ч үгүй ээ бас мөнөөх дэлгэцийнх нь дор “Нэвтрүүлэг шууд явж байгаа тул үзмэрч Тэр гуайгаас асууж лавлах зүйлээ ... дугаарын утаснаас лавлана уу” гээд титр урсаад байдаг. Яахав, рекламны эрхээ төрөөр хасуулчихсан нөгөө муу хэдэн телевизүүд маань үзэгчдээсээ мөнгө сааж ядаж байгаа арга л юм даа. Үзмэрч авгай руу хүмүүс холбогдох юмаа. Бүр утас нь зогсоо чөлөөгүй хангинаад л. Харин хамгийн инээдтэй нь төлбөртэй утасны бүх хэрэглэгчид өнөөх бөө гаралтай үзмэрчээс асуусан асуулт нь “Гадаад руу гарах гэсэн юм, виз бүтэх болов уу” гэдэг хувилчихсан юм шиг ижил гуйлт горьдлогууд. Бараг 99 хувь нь ингэж асуусан шүү. Ядаж байхад нөгөө үзмэрч нь ганц ч гайгүй үг унагахгүй юмаа. “Их барцадтай байна, надаар засал хийлгэ” гээд Гандангийн арын гэр хорооллын нохойны зурагтай, ногоон хаалгатай хашааг л уйгагүй зааж зурах юм. Ядахдаа ганц хэрүүлч нөхөр залгаад “Та одоо болиоч ээ” гээд хэлчих болов уу гэж горьдсоор суутал нэвтрүүлэг ч нэг юм дууслаа. Дараа нь инээдтэй гэхээсээ илүү эмгэнэлтэй оргиод, эх орноосоо дүрвэж буй монголчуудаа бодон өр өвдөөд эхлэх нь тэр. Өнгөрөгч бямба гаригт 25-р суваг телевизээр монголын охид бүсгүйчүүд хүн худалдаалах гэмт хэргийн золиос болж байгаа тухай аймшгийн нэвтрүүлэг гарлаа. Хэлэлцүүлэгт нь төрийн болон төрийн бус байгууллагын төлөөллүүд оролцсон. Тэдний ярьж байгаа тоо баримтууд үнэхээр зүрх зүсмээр зэвүүн сонсогдож байлаа шүү. Ядахдаа л Эрээн, Макао руу хууртаад худалдагдчихсан охидоо олоод ирэх эрхзүйн чадамж төрд нь байдаггүй юм байна. “Манайх бусад улс оронд очиж мөрдөж шалгах мөнгө байхгүй, мөнгө нь байлаа ч тийм төрлийн гэрээ конвенцид нэгдээгүй болохоор үнэхээр арга алга” гээд цагдаагийнхан нь учирлаж бүлтэгнэж байхыг харах нь үнэн өрөвдөм. Монгол хүн амьд явах эрхтэй. Харин энэ эрхийг баталгаажуулах нь төр засгийн үүрэг байлтай. Юутай ч өнөөдөр Үндсэн хуулиар олгосон амьд явах эрхээ эдлэх гэж Монголчууд хандсан зүгтээ хилийн дээс алхаж байна...

Тусгаар тогтнол ямар үнэтэй вэ?

Өдгөөгөөс 63 жилийн тэртээх намрын нэгэн өдөр сармай дээлтэй хэдэн монгол тал бүрээс довтолгон ирж /хөлтэй нь хөлхөж хөлгүй нь мөлхөж явсан гэдэг/ тусгаар тогтносон бүрэн эрхт Монгол улсыг тунхаглах санал хураалтад оролцжээ. Өндөгнийхөө хээгээр тамгалсан энэхүү сонгууль Монгол улсын түүхэнд 100 хувийн санал хураалт явуулж чадсан хамгийн анхны бөгөөд ахин хэзээ ч давтагдаагүй түүхэн үйл явдал байсан юм. Харамсалтай нь хөдсөн дээлтэй хөдөөх монголчуудын “тунхагласан” Монгол улсыг өөрсдөөс нь өөр хэн ч хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Яг энэ үед ЗХУ, АНУ, ИХ Британийн засгийн газрын тэргүүн нарын бага хурал Ялтад болж онцгой хэдэн асуудал шийдсэний нэг нь Монгол Улсын хувьд түүхэн ач холбогдолтой, өөрөөр хэлбэл улсаа тусгаар улс хэмээн хүлээн зөвшөөрүүлсэн хэрэг байлаа. Ялтын бага хурлаас хойш БНМАУ-ыг олон улсын тавцанд хүлээн зөвшөөрөх эхлэл тавигдсан гэж болно. Энэхүү түүхэн үйл явдлын 63 жилийн ой энэ өдрүүдэд тохиож байгаатай холбогдуулан Тусгаар тогтнолын талаарх эл нийтлэлийг эрхэм блогчиддоо толилуулж байна.

Төв Азийн голт зүрхэн дээр байршдаг нүүдэлчдийн түүх хэдэн мянганаар тоологдоно. Дэлхийн сүүлчийн мөстлөгийн үед чухам энэ л хязгаар буйд нутгаас анчин нүүдэлчид ан гөрөөний их нүүдлийг даган Берингийн битүү байсан хоолойг дамжин Америк тивд очин суурьшжээ. Энэ л анчин гөрөөчид домог түүхт америкийн Ацтек, Майячуудын өвөг дээдэс гээд хэлчихэд нэг их баримт нотолгоогүй худал мэдээлэл болчихгүй. Энэ цаг хугацаа нөгөө арслан заан, сэлмэн соёот бар сэлгүүцэж байх 40, 50 мянган жилийн тэртээх үе шүү дээ. Үүнээс ч өмнөх анхны хүн бич, неандертальчуудыг бас дурдаж болох. Хүний үүслийг байя гэхэд нисдэг нисдэггүй, махан болон өвсөн идэштэн аварга том динозавруудын үе ч Төв азийн энэ тэгш өндөрлөгтэй холбоотой. Энэ газар нутгийн хүмүүс анхны төрт улсаа байгуулж ирсэн түүх хөрш зэргэлдээ дэлхийн хамгийн анхны төрт улс гэгддэг Хятадын төрт улсаа байгуулсан үетэй таарч тохиодог нь сонин. Суурьшмал, нүүдэлчин соёл иргэншил өөр өөрийн төрт улсаа нэгэн цаг үед бөөр бөөрөө нийлүүлэн үүсгэн байгуулж байсан нь хүний түүхэнд тэр бүрий тохиогоод байхааргүй сонин содон үзэгдэл. Хоёр өөр соёл иргэншил төр улс гэсэн нэгэн эх ундаргыг зарлан тунхаглаж тэр нь төрт улсын хоёр өөр хэлбэр байсан нь өнөө хэр нь эрдэмтэн мэргэдийн олон янзын таамаг, онол дэвшүүлэхийн үндэс язгуур болжээ. Нүүдэлчид төрт улсаа Хүн гүрэн гэж нэрийдэж байсан нь өнөөгийн бидний нийтлэг тэмдэглэгээгээр Хүннү гүрэн юм. Хүннү гүрэн баруун зүүн төв хэсэгт хуваагдсан асар том газар нутаг бүхий төв Азийн умард хязгаар байсан бол Хятадын Хан гүрэн умардаас өмнөд тийш Энэтхэгт хүрсэн өмнөдийн бүх газар нутаг байлаа. Хоёр өөр соёл иргэншил өөр хоорондоо газар нутаг, хүн ардаа булаалдан үргэлжид тэмцэлдэнэ. Аргаа барахдаа Хятадууд цагаан хэрэм бариулан мөнхийн дайсан нүүдэлчдээс газар нутгаа тусгаарлах оролдлого хийсэн нь өнөөдөр хүний түүхийн туршид баригдсан хамгийн том уран барилгын байгууламж хэмээн нэрийдэхэд хүргэжээ. Баабарын хэлсэнчлэн ийм аугаа гайхамшигт хэрэм бариулахад хүргэсэн ард түмэн бүр ч гайхамшигтай байж таарна гэдэг үг энэ гайхамшигт байгууламжийн мөн чанарыг илүү тодотгох буй за. Нүүдэлчдийн байгуулсан төрийн үндэс язгуур нь газар нутаг байлаа. Газар нутаг гэдэг ойлголт улс гүрэн, тусгаар тогтнол гэсэн үгтэй утгын хувьд салшгүй гэсэн үзэл санаа эртнээс нааш нүүдэлчдийн дунд тогтсон ойлголт байсан юм. Хүннү ч тэр Уйгар, Кидан, Түрэг, Хамаг Монголын улсын үед ч энэ үзэл санаа хэлбэрэлтгүй мөрдөгдөж ирсэн. Их Монголын байлдан дагуулалын утга санаа мөн чанар ч үүнтэй салшгүй холбоотойгоор хүний түүхэнд урьд хожид хэзээ ч тохиож байгаагүй хоёр тив эзэгнэсэн их гүрэн болж биеллээ олж байсан юм. Тусгаар тогтнох гэдэг уудам хөндий, нүд алдам хээр талдаа эрх дураар нүүдэллэн амьдарсаар эрх чөлөөт нүүдэлчдийн хувьд хамгийн эрхэм зүйл байлаа. Мал адгуусаа бэлчээолэх газар үгүй аваас нүүдэлчид гэдэг утгаа алдах байлаа. Угаас нэг дор шавааралдан суурин балгад босгон амьдарч суухыг эрхэмд үздэг энэ ард түмэнд тусгаар тогтнол гэдэг үзэл санаа хэчнээн эрхэм болохыг мэдрэхэд тийм ч хэцүү биш.Хятадууд түүхэндээ олонтаа харь үндэстний эрхшээлд орж байсан ч тэд нь цаг хугцааны хувьд өөрт уусан замхарч аль эсвэл түлхэн унагаагддаг байлаа. Ингэлээ гээд угийн хотжин суурьшиж амьдарсаар ирсэн тэдэнд төдийлөн хохиролтой байсангүй. Атга будаа тариагаа тариад амьдарчих алга дарам газартай л бол бусад нь төдийлөн хамааралтай бус суурьшмал соёл иргэншлийнхний тусгаар тогтнол гэдэг ойлголт нүүдэлчдийнхээс эрс ялгаатай байжээ. Энэ ч үүднээс харийн дарлалыг хамгийн их эсэргүүцдэг, бусдын малгай, буулган доор бөхөлзөн амьдарна гэдэг нь нүүдэлчдийн үзэн яддаг сэтгэхүй болтлоо цусанд шингэжээ. Нүүдэлчид бардам, зоригтой, эрх чөлөөтэй байхыг юу юунаас чухалчилж байсны илрэл нь энэ. Төв азийн гол зүрхэнд орших нүүдэлчдийн сэтгэхүй Араб, Африкийн нүүдэлчдээс ялгаатай нь тэдний мөнхийн дайсан нь суурьшмал иргэд, амьдралынх нь утга учир эрх чөлөө тусгаар тогтнол байсан юм. Бидний өвөг дээдэс, бид ийм л үзэл санаа, мөн чанараар хүний түүхийн олон мянганы бартаа саадыг даван өнөөгийн өндөрлөгт хүрсэн билээ. Төв Азийн нүүдэлчин Монголчуудад тусгаар тогтнол гэдэг үг хэчнээн аугаа гайхамшигт утга санааны илэрхийлэл байдгийг энэ ард түмэн сүүлийн гурван зуун жилийнхээ түүхийн туршид дэндүү сайн мэдэрсэн. Олон арван жилийн өвөр хоорондын тэмцлийн сүүлчээр Монголчууд манж угсаатанд өөрийн тусгаар тогтнолоо бүрэн алдаж хараат боллоо. Бүх зүйл манж угсаатны үг хэл, гар хурууны үзүүрээр шийдэгддэг болж үргэлжид толгой өөдөө, харц дээгүүр явдаг зон олон харц доогуур толгой бөхиймөл явах болов. Энэ харуусалт түүх хоёр зуу гаруй жил үргэлжилсэн. Манжийн ноёрхлын эсрэг монголын олон зоригт аавын хүүхэд олон арван удаагийн зэвсэгт бослогод нэгдэн тэмцэж байсан ч дарагдаж байсан гашуун түүх бий. Гэвч монгол хүн бүрийн цээжинд эрх чөлөө тусгаар тогтнол гэсэн үг байнгын хадаатай явж байлаа. Хэдийгээр манжууд Монголыг тусгай бүс нутаг болгон зарлаж өөртөө засах эрхийг нь үлдээж, хятадуудыг олноор нь суурьшихыг хориглож байсан ч хэзээнээс эрх чөлөөг эрхэмлэсээр ирсэн монголчуудад энэ бүхэн хангалтгүй байсан юм. Бүтэн хоёр зууны туршид монголчуудад үүлэн чөлөөний завсраар гийх наран адил боломж бололцоо гарч байсангүй. Монголчууд хоёр зуун жилийн дараа 500 гаруйхан мянган хүн амтай, эрчүүдийнх нь тал хувь нь лам болчихсон хөөрхийлөлттэй гэхэд багадмаар хэцүүхэн хувь тавилантай ард түмэн болсон байлаа. Энэ улсыг дахин сэргэн өндийнө гэдэгт гадныхан эргэлздэг байсан юм. Энэ тухай монгол нутгаар аялж байсан Англи, Америк, Оросын олон арван жуулчид археологчдын тэмдэглэлээс мэдэж болно. Гэвч энэ ард түмэнд тэнгэр бурхан өөдлөн дэвжих өчүүхэн боломжийг олгосон юм. Манж туйлдан унаж, хятадууд өвөр зуураа тэмцэлдэж, орост болшевьекууд төрийн эрх мэдлийг атгасан нэгэн зурвас үе ирлээ. Монголын эргэн тойрон жинхэнэ орондоо орох завгүй олзлолдон булаалдацгааж байх зууны эхний тэр л үед Жавзандамба хутагт тэргүүтэй монголын нөлөө бүхий ноёд түшмэд монгол улсаа тусгаар тогтносон улс хэмэээн зарлаж улс гэрээ Богд хаант Монгол улс хэмээн нэрийдэв. Энэ бол монголчуудын тусгаар тогтнолынхоо төлөөх сүүлийн хоёр зуунд хийсэн тэмцлийн хамгийн үр дүнтэй тэмцэл байлаа. Монголчуудын үндэсний ухамсар сэтгэлгээ сэргэн өндийж бор гэртээ богд хар гэртээ хаан болох алтан боломж тохиов. Харамсалтай нь энэ таатай боломж хэдхэн жилийн настай байлаа. Хиагтын гэж болсон газрынхаа нэрээр нэршсэн орос монгол хятад гурван улсын хэлэлцээрээр монголчуудын тусгаар байдал алдагдаж Хятадын доторхи өөртөө засах эрх бүхий автономит төр засагтай боллоо. Хэлэлцээрээс даанч удалгүй Хятадын гоминданы арми монгод нэвтрэн орж Нийслэл хүрээг өөрийн мэдэлдээ нэгтгэн Богд хааныг Да Жунтны хөрөгт мөргүүлэв. үүлэн чөлөөний наран хар сүүдэрт дахин дарагдав. Гаминг хөөсөн цагаантан, цагаантныг хөөсөн улаан арми, ардын журамт цэрэг. Дайн тулаан олон жилийн турш төрөлх газар шороон дээр минь өрнөж олон мянган эх орончдын ариун цусаар дээд монголын гурван гол будагдав. Монгол түмэн нэг улсын хараатаас нөгөө улсын гарт, нэг дайнчын гараас нөгөө дайнчын гарт шилжигдсээр л. Эх оронч олон арван аавын хүүхдүүд тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцсээр эцсийн бүлэгт харийн түрэмгийлэгчдийг үлдэн хөөж өөрийн улстаа эзэн суух эрхийг 1921 онд олж авлаа. Тусгаар тогтнолын төлөөх нүүдэл иргэн монголчуудын тэмцэл алдаа онооны дэнсэн дээрх аугаа тэмцэл байлаа. Өндөр гэгээн Занабазар, Галдан бошигт, хотгойдын Чингүнжав, ойрадын Амарсанаа, Улиастайн хоёр мянган цэргийн бослогын удирдагч Энхтайван, Богд Жавзандамба хутагт, чин ван Ханддорж, хайсан гүн Цэрэнчимэд, манлай ван Дамдинсүрэн, хатан баатар Магсаржав, Магсар хурцын Дугаржав, Бодоо, Данзан, Догсом, Сүхбаатар, Ерөнхий сайд Амар, Гэндэн гээд л олон арван төр шашин, цэргийн зүтгэлтнүүдийн хоёр зууны турш урсгасан халуун амь бүлээн цусаар монгол түмэн тусгаар тогтнолоо олж авсан юм. Дэндүү их урт удаан хугацаанд дэндүү их үнэ цэнээр олж авсан тусгаар тогтнол чамайг бид голт зүрхнээсээ илүүтэй хайрлах учиртайсан. Алив үндэстэн алив угсаатны оршин тогтнох цорын ганц орон зай бол эх орон. туурга тусгаар, өөрөө өөртөө эзэн байхуйн аугаа эрх чөлөө бол тусгаар тогтнол билээ. Эв нэгдэлгүй байхдаа алдсан тусгаар тогтнолын үнэ цэн хэзээд эрхэм байдаг. Нэгэнт алдсан тусгаар байдал хэдэн арван үеийн турших харанхуй манан дахь төөрсөн унага лугаа адил өршөөл энэрэл үгүй. Түрэгийн мэргэн Тоньюк жанжин, -Эмс хүүхний өнгөнд хууртаж, эрх мэдэл эд баялагын увьдист хорлогдон эх нутаг юугаа орхин гансрах аяа бид ямар өчүүхэн бэ гэж дуу алдсанчлан, бас нэгэнтээ Хүннүгийн шүлэгч, Улаан уулаа алдаад эмс охид минь уруул цайх будаггүй болов, тэнгэр уулаа алдаад гэргий хүүхэд минь энгэсэггүй болов гэж харуусан гашуудсан нь чухамдаа энэ тусгаар тогтнол гэдэг үг улс үндэстэнд хэчнээн эрхэм болохыг өгүүлэх мэт. Тусгаар тогтнол гэгч ийм л их үнэ цэнэтэй зүйл ажгуу. Монгол төрийн өлмий бат оршиж, монгол төрийн хараа хурц мэргэн байж, монгол төрийн хийморь лундаа өөдрөг цогтой байж хөх мөнх тэнгэрийн орноо үүрд мандан бадарч байг ээ. Туурга тусгаар улс гэрийг минь эцэг өвгийн сүнс сүлд үүрд мөнх цогшоох болтугай.

ГЭМТ ХЭРГИЙГ ТАСЛАН ЗОГСООХОД ЛАМ НАР ТУСАЛНА

Бурхны номын хүчээр хүмүүсийн сөрөг мэдрэмжийг сарниулж эерэг хандлага төрүүлснээр гэмт хэрэг, зөрчлийг багасгах, таслан зогсоох боломжтой хэмээн Монголын буддын шашны Монгол уншлагат төвийн лам нар үзэж байна. Гэнэтийн гай тотгор, байгууллага иргэдийн дунд гардаг гэмт хэрэг, зөрчлийг бууруулахад эрдэм шинжилгээ судалгааны холбогдох байгууллагуудтай хамтран ажиллахад бэлэн байгаагаа тэд илэрхийлээд, энэ нь ямар нэг ашгийн төлөө бус зөвхөн хүний сайн сайхан амьдралын төлөө, тэдний тусын тулд л хийх зүйл гэдгийг тодотголоо. Монгол уншлагат төв нь зөв амьдрах арга ухааны цогцыг буддын шашны зан үйлээс эрэлхийлж, бусдыг эрүүл, зөв амьдрахад нь туслах үндсэн зорилготой бөгөөд энэ чиглэлээр бурханы номыг эх хэлнээ хөрвүүлэх, Монголд төрсөн хутагт хувилгаадын алдрыг мөнхжүүлж дараагийн үед өвлүүлэн үлдээх, улс үндэстэнийхээ оюуны гайхамшиг, нөөц чадварыг илрүүлэн нээх, танин мэдүүлэх олон талт үйл ажиллагаа явуулдаг аж. Дүнчүүр маанийн хуурцаг нь анх удаа Монголд буддын шашны номыг эх хэлээрээ аялгуулан дуулж бичүүлснээрээ онцлог бөгөөд маанийг Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын уран бүтээлчид аялгуулан уншжээ. Жанрайсэг бурхны зүрхэн тарни буюу бидний нэрлэдгээр маанийн зургаан үсэг "Ум ма ни бад мэ хум" гэдгийг хэлэхэд хүний амьсгал бие эрхтэнд хамгийн зөв хуваарилагдаж эрүүл саруул байхад нөлөөлдөг гэдгийг шинжлэх ухаан баталсан хэмээн тэд ярьж байлаа. Түүнчлэн Монгол нутагт төрсөн хутагтуудын алдрыг мөнхжүүлэх зорилгоор тэдгээр хүмүүсийн нутаг усныхан, ах дүүсийг нь уриалж "Шүтээн" гэрэлт хөшөөг босгох, Монголчуудын дунд Очирваань уул хэмээн тахигдсан Завхан аймгийн нутаг дахь Отгонтэнгэр уулын бэлд тахилгын сүм барих ажлуудыг сүсэгтэн олны тусламжаар хийхээр төлөвлөөд байна. Отгонтэнгэр уулын сахиус Очирваань бурхныг буддын мянган бурхадаас Монголын заяаг даасан ганц бурхан хэмээн Монголчууд эртнээс биширч шүтэж иржээ. Мөн уг бурхны амьдчилсан хөрөг дүрүүд хөх өнгөтэй байдаг нь хүч чадал нь ихэдсэнээс болсон хэмээн тайлбарладаг байна.

ТЭНГЭР УГСААТ МОНГОЛ ТҮМНИЙ ИХ СУУРЬШИЛ

Загалмайтны шашны зүрх болсон Генуя хотоос Ромын пап дамын захидлыг өвөртөлсөн хоёр гэлэн Азийн гүн дайд тийшхи татарууд гэж нэрлэгдсэн Монголчуудын төрөлх нутаг тийш хөлгийн жолоо залжээ. Эзэнт гүрний зарлиг тушаал гуравхан хоногийн хугацаанд өртөө өртөө дамжин салхи мэт довтолгон гүрний өнцөг булан бүрт хүрдэг байсан хоёр тивийг дамнан тогтсон хэдэн мянган бээр уртаас урт замаар хоёр жил гаруй зовж зүдэн байж сая нэг Төв Азийн тэгш өндөрлөгт хүрчээ. Тэднийг энэ нүүдэлчдийн өвөрмөц ахуй байдал, зан заншил, нэн хүчирхэг байдал зэрэг нь үнэхээр алмайруулж байлаа. Бүдүүлэг гэж тооцогдож байсан энэ нүүдэлчид маш олон талаараа тухайн үеийн өрнөдийнхний гайхшралыг төрүүлж байсан юм. Цэргийн зохион байгуулалт, байлдах ур чадвар, тэсвэр хатуужил, төрийн тогтолцоо, өртөө улаа, худалдаа наймааны аюулгүй найдвартай зам, бас бусад бүх шашныг ижил тэгш эрхтэй хэмээн зарлан тунхагласан байдал Европчуудын хувьд цоо шинэ зүйл байлаа. Чухам тэр л үед Европчууд тэрс буруу номтон гэж мянга мянган хүнийг хотын төв талбайдаа шашны шүүхээр оруулж цаазалж, амьдаар нь шатааж байсан билээ. Ийм нөхцөл байдал улс хийгээд шашны оршин тогтнох боломж гэж үздэг байсныг бодож үзэхэд монголчуудын эл байдал папын элчдийг үнэхээр цочин гайхахад хүргэсэн нь дамжиггүй юм. Монголчуудын эзэлсэн нутагт Монголын хүчирхэгийг хүлээн зөвшөөрсөн олон шашин олон үндэстний эв нэгдэл бүхий Монголын Пактори буюу Монголын энх гэдэг ойлголт хэдийн буй болсон байлаа. Нүүдэлчид бусдын адил хэзээ ч суурьших шинжгүй, хуучны нүүдэл ахуйгаа түшсэн хэв заншилтай байлаа. Гэвч чухам энэ үеэс л бүх монголын хувьд хотжин суурьших анхны үйл явц хэдийн эхэлчихээд байсан юм. Дэлхийн чихийг дэлдийлгэсэн Хаан хотыг Хубилай Бээжинд цогцлоож байсан бол Дундад азийн Хүлэгүгийн улс мавритани уран барилгын гайхамшигт дурсгал болсон хотуудыг босгож, Бат хаан цоо шинэ ур хийц бүхий Сарай хотыг Оросын өмнөд нутагт өрнө дорны урчуудаар бүтээлгэж байлаа. Эзэнт гүрний хамаг тансаг, хүчирхэгийн бэлгэдэл болсон Их Хар хорум хотыг Өгөөдэй хаан хорин жилийн байгуулсан юм. Түүний дараа дараагийн хаад энэ үйлсийг үргэлжлүүлэн ертөнцийн бүхий л хүний харааг булаам баян тансаг, гайхамшигт хотыг нүүдэлчдийн эх нутгийн голт зүрхэнд асаасан юм. Үүнээс жаахан хожим боловч чухам л энэ нүүдэлчин монголчуудын угсааны хаан Энэтхэгийн Агра хотод ертөнцийн долоон гайхамшигийн нэг Таж Махалын сүмийг хайртай хатандаа зориулан үнэнэч хайр дпурлалын бэлгэдэл болгон цогцлоон бүтээж байлаа. Суурин соёл иргэншилд төдийлөн таашаалтай ханддаггүй монголчууд аажмаар суурин соёл иргэншлийн амин зүрх болсон хот байгуулалттай аажим боловч ихээхэн далайцтайгаар татагдах болсон юм. Папын захидлыг өвөртөлсөн Карпино, Жувейни гэх хоёр гэлэн Төв Азийн нутаг дэвсгэрийн дөнгөж зах руу орж явтал нэгэн гайхалтай зүйлтэй таарчээ. Тэдний өмнөөс уудам хөндий дүүрэн бүхэл бүтэн хот нүүж явлаа. Нүдэндээ итгэмгүй. Мянга мянган үхэр тэргэн дээр ачаалсан жижиг том үй олон нүүдэлчид. Хот бүхэлдээ аянчдын нүдний өмнө нүүдэллэн айсуй гэнэ. Энэ бол өрнийхний хувьд хэзээ ч харж байгаагүй цоо шинэ зүйл байсан юм. Харин нүүдэлчдийн хувьд энгийн л нэг амьдралын хэвшил. Тэдний хувьд хот гэдэг зонхилогч ноёд жанжнаа тойрон хүрээлсэн албат иргэдийн их нүүдэл. Ийм явдаг хот жилдээ хоёроос гурван удаа байнга нутаг сэлгэн нүүдэллэнэ. Аянчид нүүдэлчдийн энэ байдлыг тэмдэглэлдээ бичиж үлдээсэн нь бидний хувьд эртний нүүдэл хотын чухал судлагдахуун мэдээлэл болсон юм. Монголчуудын суурьшил эхэн үедээ ийм л байдалтай байж. Яваандаа улс гүрэн хүчирхэгжихийн хэрээр тодорхой тогтоосон нэг газраас удирдан залах шаардлага гарч суурьшиж эхэлжээ. Эхэндээ энэ үзэгдлийг олон монгол ноёд таалсангүй. Урьдийн адил явдаг хотдоо тааваар суугаад өвсний соргог, усны тунгалагийг эрэлхийлэн нүүдэллэхийг илүүд үзэж байсан. Гэвч дэлхийн талыг атгасан монголчууд хүссэн ч хүсээгүй ч суурьшин амьдрахаас өөр аргагүйд хүрсэн билээ. Төв азийн тэгш өндөрлөгт эзэнт гүрнээ байгуулж хүчирхэгжиж явсан Хүннү, Уйгар, Кидан, Түрэг угсаатан өөр өөрийн хот балгадыг байгуулан суурьшихыг хичээж байсан ч чухамдаа Их Монгол улсын үед л энэ нь биелэлээ олсон гэхэд хилсдүүлэг болохгүй. Энэ л үед монголчууд ертөнцийн найман зовхис дөрвөн зүгт гайхамшигт хот балгадыг бариулж, өөрийн нутагтаа их хааны дөрвөн хатан болон их хааны өвөл зуны басхүү нийслэл хотоо байгуулж Хар хорум гэж нэрлэсэн юм.Монголчуудын хамгийн далайцтай хот байгуулалт энэ цаг үед үлэмж хүчирхэгжсэн. Өнөөгийн малталтаар Хар хорум хот тухайн үедээ асар том байсан бөгөөд хот байгуулалт төлөвлөлт нь тэр үеийн хамгийн дэвшилттэт арга хэлбэрийг сонгож байсныг нотолдог юм. Цэвэр бохир усны шугам, хотын доторх цэцэрлэгжилт, дүүргүүд нь хэчнээн нарийн зохион байгуулалттай болохыг одоо ч илрүүлсээр байгаа. Бидний үед харамсалтай нь үлдэж хоцроогүй ч тухайн үедээ дэлхийн нийслэл хот гэдэг алдар нэрийг хүртэхүйц эрхтэй баян тансаг хот байжээ. Хубилай хааны байгуулсан Хаан хот буюу өнөөгийн Бээжин хотын эртний байгууламж судлаачдын сэтгэлийг ихээхэн хөдөлгөдгийн адил Хар хорум ч гэсэн тийм хот байжээ. Олон удаагийн дайн тулаан, харийн довтолгооноос болж балгас болсон хэдий ч энэ хот бол монголчуудын хот байгуулан суурьшиж ирсний хамгийн гайхалтай дурсгал билээ. Их Монгол улс задран бутарч зүг бүрийн монголчуудын цөөнх хэсэг нь Төв азийн тэгш өндөрлөгтөө эргэн ирж байлаа. Гэвч тэд гар амар хөл хөсөр жаргасангүй. Төр засгийн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам ч гаарч, зон олон хөлд нь нэрвэгдэж байлаа. Түүхэнд энэ үеийг бага хаадын үе гэж гуниглан бичдэг. Одтой тэнгэр орчиж олон улс байлдаж гэж нууц товчооны тэмдэглэл жинхэнэ биелэлээ олж байсан юм. Хэдийгээр Их Монголын нэр сүр, хүчирхэг байдлыг дахин буй болгох гэсэн олон удаагийн оролдлого гарч байсан ч үр дүнд хүрэхгүй байлаа. Монголчууд Батмөнх даян хааны үед хоромхон зуурт ч гэсэн эв нэгдлээ хадгалж чадсан боловч түүний дараагаас дахин бутарч дахин сэхэл авсангүй. Цаг үе ээдрээтэй хэцүү бэрх байлаа. Өмнө зүгээс манжууд монголыг тусгаар байдлыг эвдэхийг санаархаж эхлэв. Монголчууд шашны доор нэгдэх гэсэн оролдлогыг хийхийг хичээлээ. Чухам энэ л үед Түшээт хан Чахундорж өөрийн таван настай хөвгүүн Занабазрыг Монголын анхдугаар Богдод Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын арын Ширээ цагаан нуурын хөвөөнд өргөмжлөв. Ингээд Автай сайн ханы авчирсан Чингис хааны асаасан анхны голомтыг галтай зултай нь хамт авчирч тусгайлан зассан тахилгын гэрт байрлуулав. Ингэж монгол түмний гал голомт Ширээ цагаан нуурт бадамлав. Шар бөсийн орд гэж түүхнээ алдаршсан энэ орд ийнхүү монгол түмний гал голомт ариун газар хэмээн нэрлэгдсэн билээ. Өнөөгийн Монгол улсын их нийслэл хотын үүх түүх ийнхүү Чингис хааны асааж, Өэлүн эхийн үлээн хөгжөөсөн ариун галаас бадамлан гурван зуун 368-дахь жилтэйгээ золгон байна. Зургаан жаран илүү насалж буй нийслэл хот маань энэ зуур олон арван удаа нүүдэллэсний эцэст өнөөгийн Хан уулын ар хормой, хатан тунамал Туулаараа эмжээрлүүлэн оршин тогтносон билээ. Салхины эх нь дээр, усны тунгалаг нь дээр, уулсын нөмөр нь, ургамалын шимтэй нь дээр хэмээн шинжсэн Хүн чулууны энэ хөндий язгуурын нүүдэлчдийн хэзээний амин сүнс болсон нутаг байлаа. Хүрэл зэвсгийн үеэс энд нүүдэлчид нутаглаж утаат тулгандаа аргил саргил галаа асаан эргэл боргил цайгаа чанан, сүү идээнийхээ дээжийг өргөн барьдаг байж. Дотооддоо эв нэгдэлгүйн улмаас хамаг улсаа хагацаасан Түрэгийн мэргэн Тоньюк жанжин гомдол ухаарлынхаа үгийг энэ нутгийн хад асган дээр сийлэн үлдээсэн байна. Чингисийн өмнөх үеийн хамгийн хүчирхэг хаан Хэрэйдийн Тоорил ван чухамдаа энэ л Туулын хар шугуйд их улсынхаа хот балгадыг босгож байжээ. Манжийн цэрэгт ялагдсан Галданбошигт хаан чухам л Хан уулын битүү ширэнгэ ой модонд амь нас юугаа даатган гансарч явсан нь эдүгээ монгол хүн бүрийн сэтгэл зүрхэнд уяатай бий. Харийн түрэмгийлэгчдээс эх нутгаа чөлөөлж яруу алдраа дуурьсгасан Сүх жанжны цэргийн их уухайг энэ буурал газар шороо мартаагүй. Буурал түүхийн нугачаа болгонд монгол түмнийхээ гомдол гуниг, өөдлөн дэвшихийн дуу цуурайг хадгалсан Хан уул, Хатан Туул минь ирээдүйн монгол түмний бахархал, хөгжил дэвшлийг ширхэг чулуу, дусал ус, сэвэлзэх салхиныхаа эрчлээнд сийлэн үлдээх биз ээ. Монгол түмний заяа буян өндөр байж монгол төрийн сүлд их хааны асааж, хатан эхийн үлээн хөгжөөсөн гал мэт үргэлж өөдрөг байж монгол түмний их нийслэл Улаанбаатар минь хөгжин дэвжих болтугай.

ЭРЛЭГИЙН ҮҮДЭНД ҮНДЭСТНЭЭРЭЭ ООЧЕРЛОХ УУ?

-Хортой хүнс, агаар орчны бохирдол нь монгол хүний удмын сан, генид хэрхэн нөлөөлөх бол?

-Нөлөөлдгөө хэдийнэ нөлөөлчихөөд, монгол хүний удмын санд бодит аюул учирчихаад байна шүү дээ.

-Жишээ нь?

-Амьгүй хүүхэд төрж байна, үр зулбалт аймшигтай болсон, үргүйдэл ч бас үүл шиг л нүүгэлтэж байгаа, оюуны хомсдол ч гэсэн үүний чинь хамгийн тод жишээ юм шүү. Ерөөсөө энэ хэдэн хар үзүүлэлт чинь л хүн амын генетик бүтэц маш таагүй байдалд байгааг илэрхийлж байдаг юм. Монголчууд гэнэт хотжиж, хорыг тун тунгаар нь гэнэт хүртсэнээс болоод эрлэгийн үүдэнд үндэстэнээрээ оочерлоход хүрчихээд байна. ...

Манай нэрт генетикч, анагаах ухааны доктор профессор И.Пүрэвдорж гуай ингэж хэлсэн. Нүүдэлчин монголчууд хот суурин газар бөөнөөрөө бөөр зэрэгцэн сууж эхэлсэн 1990 оноос хойш генийн гажигтай хүүхэд 10 мянган төрөлт тутамд хоёр хувиар өссөн тухай гашуун судалгаа ширээн дээр нь байна лээ. Хүний удмын бүтцийг өөрчилдөг физикийн /цацраг/, химийн /хор/, биологийн /вирус/ гурван хүчин зүйл байдгийн хоёр нь ашгүй бурханы авралаар манайд байхгүй шахуу. Харин химийн хүчин зүйл болох агаарын бохирдол, хүнсний хор нь дангаараа үндэстэнийг сүйрүүлчихэж мэдэхээр заналхийлж байгаа. Нөгөө хоёр хүчин зүйлийн тухайд бол газар дээр нь үр дагавраа харуулж хар мөр, хариуцах эзнээ бариад өгдөг. Харин хүнсний хор тэгдэггүй. Хор хөнөөл нь хорь гуин жилийн дараа илэрдгээрээ илүү аюултай. Энэ бол чимээгүй тахал. Бид монгол хүн гэж цээжээ балбах дуртай. Энэ бахархал маань тун удахгүй бид монгол хүн байсан юм гэж тархиа балбах эмгэнэлээр солигдох вий гэх эмзэглэл эрхгүй төрж байна. Тэгвэл энэ хүндхэн асуудлыг бусад улс орнууд яаж шийдсэнийг харцгаая. Бидний өндөр хөгжилтэй хэмээн бахархан ярьдаг тэдгээр улс орнуудад хотжил гэх зүйл аажмаар жам ёсны дагуу явагдсан болохоор тэдний бие организм үүнд дасан зохицохын тулд зовлон амсаагүй. Харин манайд бол эсрэгээрээ. Дээр хэлсэнчлэн нүүдэлчин монголчууд бөөнөөрөө бөөр зэрэгцэн суух болсон 1990 оноос л хорыг хольцгүй шахам бөл цөл идэж ууж, бас түүгээр амьсгалж амьдарч эхэлсэн. Бусдаас хуулж сурсан зангаараа будаа идчих гэхээр нөгөө алдарт хот улсууд маань ингэж гэнэт командаар шахуу бөөгнөрөөгүй болохоор туршилга гээд хэлчих юм тэдэнд байхгүй. Харин манайхтай адил хүнд байдлаас гэнэт гарч чадсан улс гэвэл Израйл л байна. Эрт урьдын цагт биш саяхан, ердөө 60-хан жилийн өмнө дэлхий дээр нэгэн улс байгуулагдаж гал голомтоо асаасан юм. Энэ бол дэлхийн их дайны хөлд цус нулимстайгаа хутгалдаж, үйлийн үрээрээ үлдэж хоцорсон 7000 хүрэхтэй үгүйтэй хэдэн жүүд байлаа. Еврейн улс байгуулагдсан цагаасаа л хөрш зэргэлдээх лалын ертөнцийнхний халдлага дайралтад байнга өртөж амьд үлдэхийн төлөөх ширүүн тэмцэлд ард түмнээрээ нэгдэн орсон юм. Жүүдийн улсын газар нутаг нэг их нүд баясгаж, сэтгэл ханаад байх баялагтай нутаг биш байлаа. Элсэндээ дарагдсан манай Замын Үүдэрхүү, үржил шим багатай, ашигт малтмал гээд байх зүйл нэг ч байсангүй. Нефтиэр баялаг арабын ертөнцийн хамгийн муу газар нутаг байсан юм. Гэсэн ч жүүдүүд голсонгүй. Анхны нүүж очсон 700 мянга хүрэхтэй үгүйтэй хүн гадны халдлага дайралтаас сэргийлэх үүрэг бүхий батлан хамгаалах салбартаа илүү их хөрөнгө мөнгө төсөвлөжээ. Тэдний дараагийн анхаарсан нэг чухал зүйл бол хүнсний хангамж байсан. Эргэн тойрондоо дайснуудаар хүрээлэгдсэн болохоор тэднээс импортоор хүнсний хангамжаа бүрдүүлэх нь үндэсний аюулгүй байдалд нь шууд сөргөөр нөлөөлөхөөр байсан. Тиймээс ч цоо шинэ эх үүсвэрийг олох шаардлага гарч ирсэн хэрэг. Мэдээж энэ бол хүнсний хангамжийн гол эх үүсвэр болох хөдөө аж ахуйг хөгжүүлэх явдал гэсэн гарц байлаа. Үржил шим муутай, цөлийн хөрсөн дээр хүнсний ногоо тарьж ургац авна гэдэг нэг л бүтэмж муутай сонсогдох байх. Гэтэл өнөөдөр Изриальчууд чухам энэ л хөрсөн дээр ургуулсан хүнсний ногоогоороо өөрийн хэрэгцээг хангаад зогсохгүй бусад оронд экспортолж байна. Гайхмаар шүү. Монголын хөрс шорооноос хэдэн арав дахин үржил шим муутай газраас 7.2 сая хүн амын хэрэгцээг хангачихаад цааш нь экспортолж байна гэдэг итгэхэд бэрх. Тэд өндөр технологид суралцаж түүнийгээ амьдрал дээр амжилттай туршсаны ач тусаар ийм амжилтанд хүрчээ. Бусдаас хамааралгүй, бусдын эрхшээлээс ангид өөрийн улс орноо оршин тогтнуулж үндэсний аюулгүйн байдлаа хамгаалахад зөвхөн батлан хамгаалах хүчээ нэмэгдүүлэхэд голчлон анхаарах бус хүнсний хангамж, хүнсний аюулгүй байдлаа дээдлэх нь улс орныг хүчирхэгжүүлдгийн тод жишээ бол Изриальчуудын дээрх арга барил. Хоол хүнсээ бусдаар бэлдүүлдэг улс орны оршин тогтнох үндэс суурь, аюулгүйн байдал үргэлж тэнцвэргүй, сэжигтэй байдаг гэдэг үг ийм л нарийн утга учрыг агуулж байгаа юм. Монголчуудад тэнгэрийн ивээлээр асар уудам газар нутаг заяажээ. Газар доорх болон дээрх баялагаараа дэлхийн аль ч улс орноос илүү гарна уу гэхээс яавч дутахгүй. 30 саяар тоологдох мал сүрэг түүнээс гарах ашиг шим. Хэчнээнийг бол хэчнээнээр нь үр тариа, хүнсний ногоо тариалчих үржил шим бүхий газар шороо байна. Тэгээд хоол нэхдэг ам нь хоёр зуун сая биш хорин сая ч биш хоёр сая зургаан зуухан мянгуулаа. Шилжилтийн үеийн хүндрэл бэрхшээлийг даван туулж байсан тэр жилүүдэд бид хүнсний аюулгүйн байдал гэхээсээ илүүтэй хүнсний хангамжинд анхаарлаа хандуулж байлаа. Яавал ард түмнээ хүнсний хомсдолд оруулахгүй байх вэ, яавал өлсгөчихгүй байх вэ гэдэг асуулт үе үеийн Засгийн газар, УИХ-ын толгойны өвчин болж байсан. Энэ нь ч аргагүй юм. Аюулгүйн байдал ингэж хоёрдугаарт тавигдснаар импортын чанартай, чанаргүй хүнсний бүтээгдэхүүн зах зээлд дүүрсэн. Харин өнөөдөр хүнсний аюулгүй байдлыг ярих болсон нь оройтсон боловч хамгаас чухал юм. Би энд нэг хэдэн баримт дурдья л даа. Өнгөрсөн жил хүнсний бүтээгдэхүүний аюулгүй байдалд хийсэн хяналт лаборторийн шинжилгээний дүнгээс үзэхэд 17.5 хувь нь нян, 5.3 хувь нь хөгц мөөгөнцөрийн, 14.8 хувь нь хими, 9.4 хувь нь хүнд металийн бохирдолттой стандартын шаардлага хангаагүй байжээ. Хүнсний бүтээгдэхүүн борлуулдаг супермаркет, дэлгүүрийн 9.3 хувь, худалдааны төв захын 12.5 хувь, мухлаг ТҮЦ-ийн 21.7 хувь зориулалтын бус байранд үйлчилгээ явуулж, 44.5 хувь нь агуулахгүй, түргэн гэмтэж муудах бүтээгдэхүүний 29.1 хувь нь бохирдох эрсдэлтэй, бүтээгдэхүүний 71.1 хувийг зориулалтын бус тээврийн хэрэгслээр зөөсөөр л байгаа гэсэн дүгнэлт гарсан байна. Энэ хэдхэн жишээнээс өнөөдөр бид ямар хүнсний бүтээгдэхүүн яаж хэрэглэж байгаа болон хүнсний аюулгүйн байдал ямар эмзэглэмээр түвшинд хүрснийг төвөггүй ухаарч болно. Хүнсний хангамжаа өөрсдөө шийдье, хүнсний бүтээгдэхүүний импортыг халья. Өндөр төвшний технологийг цаг алдалгүй нэвтрүүлж хүнсний хангамжаас шалтгаалсан гамшигийг зогсооё гэж эцэст уриалья.

АМИНЫ ҮНЭТЭЙ АГУУРС НЬ АРДЫН ХҮРТЭЭЛ БОЛЖЭЭ

Говийн ноён хутагт Данзанравжаагийн өвийн зүйлс болох 64 хайрцаг юмыг хутагтын сүмийн тахилч Г.Түдэв амиараа дэнчин тавин хямгадаж үлдсэн нь эдүгээ музейд тавигдан ард нийтийн хүртээл болжээ. 1938 онд Хамарын хийдэд орос монголын цэргийн анги ирж байрлан сүмийн шүтээн, эд хөрөнгийг хайрцаглан зөөж, заримыг нь шатааж устгаж байх үед тахилч Г.Түдэв харанхуй шөнөөр Шарилын сүмээс хайрцагтай өвийн зүйлсийг үүрэн хоёр километр хиртэй газар явж голын сайр ухаж булдаг байжээ. Газар холын дээр хайрцагтай зүйл хүнд учир нэг шөнө л нэг л авдар юмыг авч чаддаг байсан гэдэг.Ийнхүү хутагтын өвийн зүйлс хэмээгдэх 1500 гаруй авдар зүйлээс 64 авдар юмыг л авч үлдэж чаджээ. Тэрээр дурсамжиндаа, "Урьд миний өвөг дээдэс хутагтынхаа өвийг манжуудаас авч үлдсэн бол одоо миний бие Монголчуудаасаа авч үлдэх болсон нь "арслангийн амнаас авч барын аманд алдав" гэгчийн үлгэр болсон юм. Би ер нь маш аймхай хүн. Багаасаа хууччуул элдэв домог яриа, чөтгөр шулам энэ тэрийг ярихад орой гэрээсээ ч гарч чаддаггүй байж билээ. Харин тэр үед бурхан надад тусалсан байх аа. Авдартай зүйлийг үүрч яваад цэргийн хүмүүстэй тааралдвал газар дээрээ нам буудуулна гэдгээ ч би сайн мэдэж байсан. Тийм болохоор ямар нэг чимээ гарах, юмс хөдлөх шиг санагдахад нуруу руу хүйт оргих шиг болдогсон..." хэмээн ярьжээ. Эдүгээ хутагтын өвийн зүйлсээс бүрдсэн Равжаагийн гэр музейн эхлэгчээр Г.Түдэв гуайн зээ хүү З.Алтангэрэл ажиллаж байна.

ТАРНИД ИТГЭХ ҮҮ, ТАРХИНДАА ИТГЭХ ҮҮ?

-Цаг хэд болж байна? хэмээн асуухад Оросын яруу найрагч Осип Мандельштам: -Өнө мөнх! Гэж хариулсан байдаг. Гэвч ертөнцөд бүх юм өөрийн цаг хугацаатай. Уужуу тайван Монголчууд цаг хугацааны асар их үнэ цэнийг саяхнаас л мэдэрсэн. Гэхдээ мэдэрсэн гэдэг үгийг хашилтанд хийж ойлгоорой. Даяаршлын эрин үед дэлхий нийт техник техилогийн дэвшлийг даган асар хурдацтайгаар хөгжиж байна. Үр хүүхдээ үлгэрээр хүмүүжүүлж, уран зохиолын ном уншвал ухаантай хүн болно гэж сургаж байсан аав ээжүүд алдсан цаг хугацаандаа харамсаж эхэллээ. Үлгэр домог ярьж суух үед бидний мэдэхгүй газарт танихгүй хүмүүс хөгжлийн оньсыг тайлах гэж ухаанаа уралдуулж байсныг бид хожим нь мэдэв. Тэд мэдээж түрүүлжээ. Гэхдээ бид алдаагүй. Дэмий хямарч цаг хугацааг үрээгүй, үлгэрээ л ярин жаргаж суусан. Цаг нь ирэхэд даяаршлын давалгаанд Монгол улс өвөрмөц нэгэн долгио болон нэгдлээ. Үүнийг дагаад хөгжил дэвшил ч илт мэдрэгдээд ирэв. Харин далайн аялалд шуудрахад бидэнд завь хэрэгтэй боллоо. Хүн бүхэн өөртөө тохирсон сал урлах уу, эсвэл Монголчууд хэмээх хөлөг онгоцтой болох уу гэж тээнгэлзэж байтал чадалтай зарим нь завь олоод их далайд гарцгаалаа. Тэд ийнхүү түрүүлсэн ч хэзээ ямагт эргэн харж Монгол хэмээх нэгэн цул биетийг захгүй тэнгисийн мандлаас хайсаар байх болно. Тэднийг болон өөрсдийгөө аврахын тулд бид ч бас нэгийг бодохоос өөр аргагүйд хүрлээ. Гэвч нөгөө л монгол зангаараа тамын тогооноос хальж чадахгүй цаг алдсаар. Даяаршилд монгол зан хэрэггүйг бид яаж мэдэх вэ дээ. Ямар тэр даяаршил гээчийг санаачлагч нь ч биш. Ильичийн заасан замаар л социализмын гэрэлт ирээдүй өөд мацаж явсан юм чинь. Замаа алдчих гээд байвал намаа бараадаж заяа төөргөө ламдаа даатгаад адгах түгших юмгүй айван тайван амьдарч байлаа. Цөвүүн цаг ирэхэд нам нь ч лам нь ч хэрэг болсонгүй.
Одоо зөвхөн зөв сэтгэлгээнд, өөрөөр хэлбэл тархиндаа найдах л үлдлээ. Тарни уншиж явсан өдрүүд ард түүх болон үлдэнэ. Хойч үеийнхэн маань хошин драм үзээд биш түүхийн ном уншаад мушилзах байх. Тэдэндээ айдас түгшүүр биш инээмсэглэл бэлэглэж байгаа юм чинь санаа зовоод ч яахав. Харин одоо алдагдлын хязгаарыг тогтоох л үлдэв. Үүнийг зөвхөн эрх баригчид биш хувь хүн өөртөө тогтоох ёстой аж. Ингэсэн цагт улсын хөгжил цагийн урсгалыг сөрөн биетээр оршин тогтнодгийг өндөр хөгжсөн орнуудын түүх бэлхнээ нотолдог. Аливаа зүйл хэмжээ хязгаартай, өөрийн цаг хугацаатай байдгийг өмнө нэгэнтээ дурдсан. Хүн амьдралдаа алдаа хийхгүй байна гэж байхгүй. Гагцхүү алдаанд нь хязгаар хэрэгтэй. Тэрхүү хязгаарлалтыг өөртөө тогтоож сураагүй бол ахиц дэвшлийн тухай санах ч хэрэггүй гэдгийг нэрт сэтгэлзүйч Дейл Карнеги нэгэнтээ хэлсэн. Тэрээр үүнийхээ жишээ болгож Бенжамин Франклиний багын явдлыг уншигчдад дэлгэсэн юм. Долоохон настай жаалхүү шүгэлтэй болох юм сан гэж байдгаараа хүсэж дэлгүүрт очоод цуглуулсан бүх зоосоо лангуун дээр гаргаж тавьчихаад ямар үнэтэйг нь ч асуулгүй шүгэл авчээ. Мэдээж хүү шүгэлд илүү үнэ төлсөн байна.
Тэр АНУ-аас Францад суух Элчин сайд болчихоод байхдаа ч шүглэндээ илүү үнэ төлсөн тухай дурсаж шүглийн түүнд өгсөн баяр хөөрийг гутаасан юм хэмээн Карнеги харамсан бичжээ. Түүнийхээр бол Франклин хэдийгээр агуу амжилтад хүрсэн ч гэлээ шүгэлд төлсөн “үнэ”-дээ хязгаарлалт тавьж чадаагүйнхээ төлөө өөр олон гайхамшгаас хоцорсон ажээ. Нэг үгээр Франклин бидний мэддэгээс илүү агуу байж болох байжээ. Сэтгэл санааны амар тайвны агуу нууцуудын нэг бол аливаа зүйлийг зөв үнэлэх явдал бөгөөд өөрийн гэсэн алтан стандарт болох үнэт хэмжүүрийг олж чадвал сэтгэлийн зовлонгийн тавин хувиас салдаг ажээ. Тэгвэл бидний сэтгэлийг юу зовоож байна вэ? Өнөөдөр биднийг зовоож буй зүйл нь ядуу буурай Монгол орны маань бодит дүр ч биш, хөгжил рүү яарах адгуу хүсэл ч биш, зөвхөн сэтгэлийн зовиур аж. Энэ зовиуртаа хязгаар тавьсан тэр цагт л Монгол Улсын жинхэнэ хөгжил бидэн рүү нүүрээ харуулна гэдэгт би итгэдэг. Цаг урссаар, бид зовиурласаар л... Монголчуудын сэтгэлийн зовиур буюу алдагдлын хязгаар хаана дуусахыг ёстой цаг хугацаа л харуулах биз ээ.

ХОЦРОГДОЛ МОНГОЛЫГ АВАРНА

Их амжилт их эрсдлийг дагуулдаг хэмээн Далай лам нэгэнтээ айлдсан нь бий. Үсрэнгүй хөгжиж буй их гүрнүүдийн амсаж эхэлсэн зовлон барцадын дэргэд Монголын өнөөгийн амьдрал ёстой л диваажин мэт санагдах нь олонтаа. Дайны утаа, өлсгөлөн ядуурал, экологийн сүйрэл гэгчийг телевизийн мэдээгээр л хааяхан сонсч дэлхий ертөнц дээр хэцүүхэн юм болж байна даа гэж бодоод өнгөрдгөөс биш үзэж мэдэрсэн нь үгүй. Тиймдээ ч манайхан зовлон зохиож, сайн дураараа муу амьдарч яваа гэж боддог. Монголын нийгэмд ардчилал, ил тод байдал бий болсноор иргэн хүн үгээ хэлэх эрх чөлөөтэй болсон. Энэ бол хүний дээд эрх чөлөө. Аливаа юм хоёр талтай байдаг болохоор хүний өөдөөс үг хэлж сураагүй бидэнд энэ нь буруу ярихын эхлэл болсон. Хүн бүхэн улс төрөөр өвчилж хэлэх хэлэхгүйг ч хэлж үзлээ. Хүлээцтэй зарим нь буруу ярьсныг нь зөв ойлгож хүлээлээ. Бас өмнөх нийгмийн хүлээстэй сэтгэлгээнээсээ чөлөөлөгдөөгүй үлдсэн зарим нь нийгмийн хөгжлийг тэр чигээр нь үгүйсгэн муйхарлаж юуг ч хүлээн зөвшөөрөхгүй байхаар хатуу шийджээ. Нүдэн дээр нь сүндэрлэн босож байгаа хөгжил дэвшлийг зүрхшин харж, сүйрлийн өмнөх гялбаа мэтээр нүдээ буруулаад чихээ таглана. Гэвч улсын хөгжил урагшилсаар, бэрхшээл саадууд ч тохиолдож, түүнийг даван дэлхий ертөнцийн хөгжлийн жамаар хувьсал хийгдсээр л байгаа. Энэ бүхний эцэст дахиад л сонгуулийн сезон эхэлж хүмүүсийн өвчин ч дахилаа. Улсын хөгжилд саад болж буй бэрхшээл, удирдагчдын хий гишгэлтийг анан нойргүй хоноцгоож эхлэв. Үгүйсгэлийн үгүйсгэл үргэлжлэн нүдэнд харагдаж гарт баригдаж байсан бүхнээ хогийн сав руу шидэлж эхлэх нь тэр. Мянганы зам мянгуужингийн үлгэр гэх эрт урьдын үгс ч энд тэндээс дахин сонсогдож, саяхан л дээгүүр нь таатайяа зүүрмэглэн довтолж байсан шинэхэн цардмал зам руугаа шороо цацаж, ард түмний хоолыг хөрсөнд шингээсэн улсыг шоронд хийе гээд л цээжээ дэлдэхийг хараад гайхаж цочирдохын зуур Шархадны эмнэлэг ч нүдэнд харагдах шиг. За юутай ч сонгууль ойртсон нь мэдрэгдэж байна. Улс төрийн нам хүчнүүд ард түмнээсээ илүү дэмжлэг авахын төлөө “эцсийн цусаа дуустал” тэмцэх нь зүйн хэрэг. Ингэх ч ёстой. Гэхдээ нэг л зарчмыг, өөрөөр хэлбэл шударга өрсөлдөөнийг л баримтлах учиртай. Үүнийг тэд тоть мэт давтаж байгаа ч хэрэг дээрээ энэ хууль яг эсрэгээрээ үйлчилж эхэлснийг бид харж байна. Ямарч аргаар хамаагүй ялахыг зорьсон хүмүүс харыг цагаанаар, цагааныг хараар будаж, ард түмэн аль өнгийг “орги” болохыг ялгаж салгах гэж шоо хаян мэргэлж эхэллээ. Эцэст нь тэд сонголтоо хийнэ. Шооны буулт л бүхнийг шийднэ. Ингээд эцсийн үр дүн нь хэн сайн будагчин бэ гэдгийг шалгаруулснаар дуусах гэж үү? Будагны ард буй үнэн нь ард түмний өөрсдийнх нь өмч шүү дээ. Биднийг ийнхүү шавар будагтайгаа зууралдаж байх хооронд дэлхий ертөнцийн амьдрал жам ёсоороо урагшилсаар шинэ шинэ үүд хаалгыг нээсээр бараа нь улам алсарсаар л байна. Арайхийн сонголтоо хийгээд эргэхэд хоцрогдол маань төөрөгдөл болж нар жаргаж байх вий гэхээс түгшүүр төрөөд байх юм. Гэвч салаанаасаа хоцорч унтаад үлдсэн цэрэг дайнаас ганцаар амьд гарч болох л доо. Тэр дайнд оролцож чадаагүйдээ насан туршдаа харамсахгүй л бол алдах өөр юм түүнд байхгүй. Яг л эхэнд хэлсэнчлэн их гүрнүүдийн амсаж эдэлж буй зовлонгийн дэргэд хөнжилдөө хөлөө жийлцэх нь жижигхэн Монголын хувьд жирийн аз жаргал юм даа. Ийнхүү бодохуйд цээж уужирч санаа алдмаар болох юм. Ямартай ч бид амны хишигтэй улс аа. Энэ зурвасхан бодролоо яруу найрагч Ц.Хулангийн “Сайн хүнийг муу явахад би дургүй” гэсэн дулаан үгээр төгсгөе.

ИТГЭЛ ХАМГИЙН СҮҮЛД ҮХДЭГ

Лам нарын ёс суртахууны асуудлаар гэнэтхэн ийнхүү дуугарсан нь итгэл сүсгээ таягдсаных бус харин ч аврал итгэлтэйгээ үлдэх гэснийх билээ. Нийгэмд бие хүн бүхэн хүлээх үүрэгтэй, үүрэх хариуцлагатай байдагчлан бусдын төлөө ажиллаж хөдөлмөрлөж яваа л бол тухайн хүн, эсвэл хамт олон зорилгоо ухамсарлаж хариуцлагатай хандах ёстой. Бурхан шашны үйлийг хэдийгээр хувь чанартай гэх боловч энэ нь хүний сайн сайхны төлөө гэдэг утгаараа нийгмийн амьдралын зайлшгүй нэгэн чухал хэсэг болж байдаг. Ардчилсан Монгол улсын иргэнд дуртай шашнаа сонгон шүтэх эрх нь хуульчлагдчихсан. Өнөөдөр манай улсад шашны нөлөө бүхий олон урсгал нэгэнт визгүй нэвтэрч, манайхан ч эхийг нь эцээж тугалыг нь тураалгүй итгэж биширцгээсэн. Харин энэ бүхний эцэст далд нэгэн түгшүүр сэтгэл хөндөж эхэллээ. Оюуны болоод соёл түүхийн асар их өвтэй хүчирхэг дуудсийн удам хэт итгэлийн сохор шуурганд уруудаж илт доромж авирыг ч нүдээ анин "нирваан дүр эсгэж" өнгөрүүлэх болов. Энд бурхан шашныг үгүйсгэх зорилго агуулаагүйгээ дээр нэгэнт хэлсэн билээ. Уулын мод урттай богинотой гэдэг шиг аливаа сайн үйлс ч түүнийг хэрэгжүүлж байгаа хүмүүсийн бодлогогүй, жижиг алдаанаас болж сүйрэх нь олонтаа. Тэгвэл Монголын бурхан шашинтнуудын дунд тэр алдаа бий болж, түүгээр ч зогсохгүй бүр цагаандаа гарчихаад байгаа нь нууц биш. Лам нар гар хардаг болсон, хараал жатга хийж байна гэх нь нэг талаас нийгэмд байдаг л нэг бусармаг үзэгдэл шиг сонсогдовч нөгөөтэйгүүр үндсэн зорилгоо умартаж нийгмийн ухамсарыг харанхуй руу чиглүүлж байгаа аймшигтай хандлага юм. Энэ нь алгуур боловч итгэл үнэмшлийг мөхөөж, эргээд хүн өөрийгөө хүн гэж ухамсарлахад хэцүү төвөгтэй нөхцөл байдлыг бий болгож ч болох билээ. Өөртөө итгэлтэй, зоримог бие хүн л нийгэмд хэрэгтэй. Энэ утгаараа шашинтай биш шашны зүтгэлтнүүдтэй хариуцлага тооцох цаг нэгэнт болсон мэт. Юм үзэж нүд тайлсан номтой мэргэд Монголд олон байгааг үгүйсгэх аргагүй. Гэвч "Хаанаасаа хаалгач нь" гэгчээр үүд хавьд суудалтай том толгойлсон бурханы шавь нар нь төр улсаа түйвээчих гээд байгаа нь эмзэглэл төрүүлнэ.
"Жаргахын цагтаа санадаггүй ижийгээ зовохын цагт хамгийн түрүүн дууддаг" хэмээн яруу найрагч нэгэнтээ гэмшин бичиглэсэн нь буй. Арга барагдан хүчин мөхөсдсөн үед бурханаас аврал хүсдэггүй хэн байх вэ. Гэтэл хийсч ирдэг хүний зовлонгоор бизнес хийж хэтэвчээ зузаалахын зэрэгцээ нөгөө хүнийхээ сэтгэлийн зовиурыг улам зузаатгаад явуулдаг "бурханы итгэмжит төлөөлөгчид" олон. Ахиухан таван цаас сарвайвал амьдаар нь хойдохыг нь уншчихаж чадах эрхэм хуврагууд руу бид зовлонгоо тэврээд гүйлдэж байна гэхэд нэг их хатуудахгүй л болов уу. Төрөл арилжсан төрөл төрөгсдийнхөө "алтан савыг нээлгэхээр" очихдоо эмгэнэлтэй гэхээсээ инээдэмтэй байдалд орох нь олонтаа. Бараг л
-Аав чинь үхчихсэн үү. Ашгүйдээ, мөнгөө... гэх нь холгүй. Жаргал зовлон ээлжлэх амьдралд урам алдрах үе олон ч итгэлээ үхэхийг би хармааргүй байна. Итгэл хамгийн сүүлд үхдэг юм гэнэ билээ.

МОНГОЛЧУУД ДЭЛХИЙН ТАВЦАНД НУТГАРХААСАЙ

...Өөрийг нь хамгийн их зовоодог, зоддог хүнээ нас барахад тэвчээрийн багшаасаа хагацлаа гэж гашуудан уйлж байсан нэг хүний тухай сонсож байсан юм. Хүн юмыг зөв сэтгэж байж л зөв амьдардаг гэдгийг хэлэхийн тулд л энэ бяцхан түүхийг сануулсан хэрэг. Ухаантай хүмүүс бэрхшээлийг гавьяа болгон хувиргаж чаддагаараа бусдаас давуу байдаг. Энэ нь хувь хүнд төдийгүй улс орны хөгжилд ч хамаатай. Бид чадахгүй нь гэж суусаар байтал бидний дэргэдүүр цаг хугацаа урсан өнгөрсөөр Монгол хэмээх хүчирхэг домогт гүрнийг дэлхий нийтийн чих сонороос улам бүр холдуулсаар байх шиг эмзэглэл төрдгийг нуух юун. Аливаа юмыг зөвхөн нэг талаас нь туйлшран харах нь хоцрогдож мартагдахын гол үндэс болдог билээ. Тэгвэл хоёрхон сая Монголчууд өнөөдөр бүгдээрээ нэг зүгт харж, хөгжилт том гүрнүүдийн гялбах өнгөнд алмайрчихсан мэт сэтгэгдэл үе үехэн төрөх юм. Энэ нь зөвхөн санаашрахын тухайд ч биш, хөгжил дэвшлийн хөлд огтхон ч сөрөн тэмцэх хүчгүйгээр бууж өгч буй эмгэнэлт зогсонги сэтгэлзүйг бүрдүүлж байгаад түгшсэнийх юм. Бас нэгэн бяцхан жишээг энд сөхье. Өгүүлж буй санаатай минь холбоотой юм л даа. Өнгөрөгч сонгуулийн үеэр УИХ-д нэр дэвшсэн нэгэн эмэгтэйн сурталчилгааны зурагт хуудсыг гудамжинд нааж явсан хэдэн ханхар залууг тэр гудамжны үзүүрт сууж байсан хоёр буурал тун эвгүй "мяалахыг" сонсож билээ. "-Та нар, энэ сайхан залуус нэг хөгшин хүүхний зургийг энд ингэж нааж явах ч гэж дээ. Чааваас даа хохь чинь. Өөрсдөө та нар хийж явах ёстой улс..." гэхийг сонсоод үнэхээр л юм бодогдох шиг болсон.
Хүний ухамсар гэдэг үгийг нэг их хэрэглэдэг байв даа бид, хэдэн жилийн өмнө. Энэ хуучин үгийг одоо жинхэнэ сэтгэлгээнд нь суулгаж ойлговол нөгөө их мөрөөдөөд байгаа хөгжил дэвшил маань биднээс тийм ч их холгүй мэт. Хувь хүний ухамсар доройтож нийгэм бүхэлдээ цөвүүн байдалтай болсон нь гаднын ямар нэг хүчин зүйлээс биш зөвхөн монгол хүний ууч өгөөмөр сэтгэл "цагийн өнгөөр" хомсдож буйтай холбоотой гэж бодном. Эмч хүн өвчтөнийг ганцхан эм тарианы хүчээр эдгээдэггүй. Хамгийн гол нь энэрлийн хүч хэрэгтэй. Өнөөдөр энэ сэтгэл үгүй болсноос эдгэрдэггүй өвчний тоо нэмэгдсээр байгаа гэж би боддог. Хуульчид ч мөн ялгаагүй, ер нь аль ч мэргэжлийнхэн ажилдаа яс махнаасаа хандахаа больж мөнгө, эд зүйл, нэр хүндтэй нь харьцдаг болсон. Өөрөөр хэлбэл зөвхөн шуналаар л ханддаг гэсэн үг.
Өвчтөн нь эмчийн өмнө өвчнийхөө зовиурын тухай биш авах өгөх наймаа, ардын жүжигчин, төрийн шагналт аль эсвэл нэр нь түгсэн бизнесийнхээ тухай л түрүүлж ам нээдэг. Хамгийн муу жишээг л татахад хүчирхийлүүлсэн эмэгтэй тухайн үед хамгийн ойр байгаа цагдаагийн хэсэгт хандаж нөгөө нэг 10 жилийн ч боловсролгүй, погоон зүүсэн нөхөр өөдөөс нь за хаана, хэнд яалгасан гэнээ... гээд л уулздаг. Гэмт хэргийн золиос болсон тэр золгүй хүн шат шатны шүүхэд нөгөө л зовлонт хэцүү балгаа тоочих болно. Хувийн нууц, эмзэглэл, нэр төрөө хамгаалах талаар ёстой бодоод ч нэмэргүй. Хохирсныхоо төлөөсөнд дахин дахин хохирч, бүр илүү шархтаад л үлдэнэ. Ийм харь, энэрэлгүй сэтгэл л хүнийг хүн биш болгож, нийгэм хөжлийнхөө хөшүүргэн дээр гацчихаад байгаа нь харагддаг. Өндөр хөгжилтэй гэж бидний бахархаад байдаг тэр улс орнуудын хөгжлийн гол механизм нь хүндээ чиглэсэн төрийн бодлого байдаг. Манайхан хүн төвтэй хөгжлийн бодлого явуулж байгаа гэх боловч төр засаг нь ард түмнийхээ сайн сайхны төлөө чин сэтгэлээр зовж, монгол хүн монгол хүнээрээ бахархаж эхэлсэн нь өнөөдөртөө харагдахгүй л байна.
Аливаа сонгодог юм хамгийн хялбархнаас л эхэлдэг. Цөөхөн монголчууд бие биедээ санаа тавьж, монгол хүн гэх хүчирхэг мэдрэмжээрээ дэлхийн улс түмнүүдийн дунд нутгархдаг болчиход л мөнөөх гацчихаад байгаа хөшүүрэг эргэн, хөгжил дэвшил рүү хүнд даацаараа алхаж эхэлмээр санагдана. Монгол хүн амьдралын урсгалаа ярихдаа үнэнээ дандаа нуудаг. Хүмүүс бүгд хуурамч, тийм байгаасай гэх сэтгэлээрээ гоёчлон ярьдаг. Жинхэнэ аминчлал гэгч юм бидний бусдад хандах хандлагад байдаггүй учраас тэр нуусан үнэн болох зовлонгоосоо ангижирч чаддаггүй. Бусдад тайлан тавих гэж байгаа биш хөгжлийн төлөө асуудал дэвшүүлж байгаагийн хувьд үнэнээ, сайхан муухай ч гэлээ өнөөдрөө хүлээн зөвшөөрөх сэтгэлийн бядтай байхыг сануулах гэсэн юм. Нэгэнт зөвшөөрчихсөн үнэн тухайн цаг үедээ л үлддэг. Одоо бид шинэ замаар урагшаа алхахыг л хүсэж байна. Дэлхийн тавцанд Монголын эзлэх томоохон зай биднийг хүлээж байна. Тэнд хөгжил дэвшил, хүний сайн сайхны төлөө зориулагдсан бүх юм бий. Одоо зөвхөн хөдлөх л үлдлээ. Хүлэгдсэн бие хөшиж орхивол итгэл найдвар тун багахан үлдэх нь мэдээж. Гутринги үзлийн үл үзэгдэх нарийхан хүлгийг тас татах хүчийг бие биедээ өгөх нартай цэлмэг өдрүүдийг бурхан бидэнд илгээсээр байхад аминч бодлын бяцхан ертөнцдөө тус тусдаа амьдарсаар бид бурхныг бухимдуулж хүчлээд ч тасрахгүй төмөр хүлгэнд орчих вий дээ гэж санаа зовохын эрхэнд энэ жижигхэн санааг Таны уудам бодолд ивлээ. Маргааш минь хүлэггүй сэтгэлгээний цэвэр агаараар амьсгална гэдэгт бас итгэлээ.