Саруул-Эрдэнэ

Саруул багш маань 2009 оны зун эх орондоо ирж амрах үеэр бид хоёр хамтран “Эх хэлний эрэлд” хэмээх цуврал нэвтрүүлгийг “Монгол” телевизэд хийж өгсөн юм. Нэг орой хоёулаа хууч хөөрөн ганц нэг шар айраг шимэнгээ хэл шинжлэлийн судлагдахууны нэг төсөөт үг нь монгол яруу найрагт элбэг байдаг тухайд ярьж билээ. Орой нь хариад төсөөт үгсийг нийлүүлэн Саруул багшийнхаа нэрээр шүлэг бичсэн сэн. МУБИС-ийн Монгол судлалын сургуулийн багш Мягмарын Саруул-Эрдэнэ одоо АНУ-гийн Индианагийн их сургуулийн Төв европ судлалын тэнхимд судалгааны ажил хийж байгаа. Хэл шинжлэлийн ухааны доктор тэрээр Вашингтон хот орчмын монголчуудын холбооны удирдах зөвлөл, “Цахим өртөө” төрийн бус байгууллагын удирдах зөвлөл, Индианагийн их сургуулийн дэргэдэх “Монгол” нийгэмлэгийн захирлуудын зөвлөл болон Америкийн Монгол судлалын төвийн захирлуудын зөвлөлийн гишүүн юм. Мөн тэрээр гадаад дахь  монголчуудын www.dayarmongol.com сайтыг эрхэлдэг.  Саруул багшийн үг бүхнээс монгол ханхалдагт би баярладаг...

Санагдах алс, оногдох ойр, дүүжин гүүр шиг сэтгэл минь

Салхин зүгт, альхан цагт, даажин зүүд шиг мартагдах бол?

Амьсгалын хэмнэл, аньсаганы нэрмэл, амьдралын амттай итгэл минь

Амьсаад дурсахгүй, ханьсаад урсахгүй гольдролын дунд яах бол?

Рерихийн хөрөг, эгээрэхийн төлгө, аль нь ч надад сонин биш

Ренбрандтын зураг, эрээн бараан сураг, бүгд адилхан, сөгдөх хэрэггүй

Уул минь, уур минь, ууршаад манантах хүсэл минь

Уйтан хийгээд уудам, зурж болохгүй сүм-сэтгэл минь

Учрал минь хагацал минь, алсраад амьсах алдаа минь

Уйлж суугаад дуулахдаа үгийг нь мартсан дуу-зүрх минь

Лаврин үдэш авиран зүдэгч эвий хонгор гунигтай би

Лавран хийдийн уншлагат эдгэхгүй эртний ерөөлт хөндүүртэй би

Эрслэн зорих тэрслэн золих эмзэг зовиурт зүрхээ яалтай

Энэлэн шархирах зэмлэн архирах гэмшил дүүрэн өдрүүдээ яалтай

Рамын уулнаа мөнх оршсон даяанчийн билиг

Рахын сүүдрээс бодол аврахад сэм цэлмэнэм

Дагшин хөдөөд лагшин амирлаж үүлс өргөн шувууд одоход

Дахиад ирэх хаврыг хүлээж уулс урган тэнгэрт тэмүүлнэм

Эндэхийнхэн Тэндэхийнхтэй адилгүй эрвэн сэрвэн зөнтэй

Эдгэж өвдөхийн зуурт мартаж санах зүүдтэй

Нэг дэхийнх нь тав дахийнхтай адилгүй бүгд өөрийн замтай

Нэгдэхийн аргагүй ертөнц мөнх бусын жамтай

Эгээрэм алсын анир гэгээрэм совингоо илгээхэд

Элийрэм холын бодолдоо дүлийрэм чимээгүй дуншнам

“Монхор үрээсээ салах хэцүү ч Монголоосоо салаагүй цагт болно хө”

Ардын дуу “Ай Нанаа”-г хүмүүс янаг амрагийн дуу гэж ойлгох нь элбэг. Харин энэ дуу хүүгээ алдсан эцэг хүний гуниг харууслаас төрсөн дуу ажээ. “Ай Нанаа”-г үндэсний эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Чин ван Ханддорж зохион дуулсан байна. Ханддорж язгууртан гэр бүлд төрж өссөн бөгөөд орос, хятад, манж хэл бичигт гаргууд нэгэн байжээ. Монголд тариа тарих, алт олборлох зарлигийг зөрчдөг Чин ван Ханддорж 13-р Далай ламыг өргөөндөө өвөлжүүлсэн нь Манжийн хааны дургүйцлийг улам бадраажээ. Ханддоржийн хүү Данзанжамцыг Баруун зууд ном үзэхээр явах замд нь “Хааны ордны ёс алдсан” гэдэг шалтгаанаар манжууд Бээжинд зэрлэгээр цаазалж толгойг нь цар тавган дээр тавин хадгаар бүтээж аавд нь барьсан нь түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Энэхүү доромжлол басамжлалын хариуд тэрээр толгойн гудайн өвдөг сөгдөлгүй “Монхор үрээсээ хагацах хэцүү ч Монголоосоо салаагүй цагт болно хө” гээд “Манж Хятадын маалинга шаахайн ул, марал илжигний туурайг Хаалган даваа давуулж Ар ханхын нутагт хэрхэвч гишгүүлэхгүй” хэмээн тангараг тавьж хүүгийнхээ толгойг ганзагалан эх нутагтаа ирсэн байдаг. Чин ван Ханддорж нутагтаа ирээд эмгэнэлд автсан сэтгэлээ

Зүүн уулын зэрэглээ байна аа, ай Нанаа минь ээ

Зүглээд очсон чинь үгүй л байна аа хө

Зүүд нойрон дундуу хоёулаа байна аа, ай Нанаа минь ээ

Зүүдлээд сэрсэн чинь ганцаараа байна аа хө

Урд уулын зэрэглээ байнаа, ай Нанаа минь ээ

Угтаад очсон чинь үгүй л байна аа хө

Унтах нойрондоо хоёулаа байна аа, ай Нанаа минь ээ

Унтаад сэрсэн чинь ганцаараа байна аа хө... гэж дуулжээ. Чин ван Ханддорж хүүгээ “Нанаа” хэмээн өхөөрдөн дуулдаг байжээ. Энэ жил Үндэсний хувьсгалын 100 жилийн ойд зориулан Улаанбаатар чуулгын хамт олон энэ эмгэнэлт түүх харууслын дуугаар хөгжимт драмын жүжиг тавихаар бэлдэж байгаа ажээ

/Жич: http://www.touristinfocenter.mn сайтан дээр ийм нэгэн түүх байсныг олж блогтоо сийрүүлэв/

ЧИНИЙ БЭЛЭГЛЭСЭН ЕРТӨНЦӨД

...Өдөржин ганцаар сууж залхаад хувцасаа өмсөж гадагшаа гарлаа. Орой болчихсон болоод ч тэр үү, гудамж эль хульхан. Хааяахан зөрж өнгөрөх хүмүүсийн царайнаас би ганцхан зүйлийг олж харж байлаа. Энэ бол орон гэртээ яарсан, оройтсондоо эвгүйрхсэн тийм л нэг танил дүр зураг. Яагаад ч юм бэ, би хэрэгтэй юм шиг хүн бүхний нүүр царайг алгалсалгүй анзаарч, өөртөө хэрэгтэй нэг л юмыг тэднээс нэхээд байлаа. Эцэстээ энэ нь надад ямарч утга учиргүй санагдахад налж зогссон гэрлийн шонгоо орхиж машины зам дагуу бяцхан зөргөөр орон хоёр байшингийн цаана орших нэгэн жижиг хүнсний мухлагийг зорив.
Азаар зорьж ирсэн газар минь намайг найрсаглан угтаж хэдхэн мөчийн дараа би ирсэн замаараа урьдынхаасаа арай л илүү урам зоригтой алхаж явлаа. Халаасанд байсан цөөн хэдэн үрчгэр төгрөг минь харин ч үнэ цэнэтэй хувиллаа сонгож давхарлаж өмссөн даавуун хүрэмний дотоод энгэрт сэтгэл зугаацуулж явна. Нээрээ би юунд архи худалдаж авав аа? Сонин юм. Үнэндээ мэдэх юм алга. Би анх гэрээсээ гарахдаа үүнд л лав зориогүй. За яахав. Хэнд хамаатай юм. Ууна. Согтоно л биз...
Гэнэт сэтгэл хувьсхийж би ч яриан бодлоосоо сэрж орхих нь тэр. Эргэлдэн хийсэх навчис над дээр ганц нэгээрээ бударч байх юм. Аа, одоо л саналаа. Намар болчихсон байна шүү дээ. Өчигдөр манай ангийн Гээг санаа алдаад л уйтгарлаж суусан. Цонхны цаадах ертөнц сонин шүү гэж хэлэхэд нь би юу ч ойлгоогүй билүү? Нээрээ өчигдөр намар ирчихсэн байж шүү. Ийн бодох зуур дахиад л бөөн гуниг нөмрөөд авлаа. /Өөрийн эрхгүй л шүүрс алдчихлаа/. Цээжин цаана навчис шажигнан... Тийм ээ, ийм л намрыг би анзааралгүй явж...
Бодол хөвөрсөөр авч алхмын тоогоор гээгдсээр ахиад л сэтгэл хов хоосорч, нэг л мэдэхүй өнөөх муу уйт оромжныхоо гадаа ирлээ. Хаалгаа нээн ороход нэг л зөөлөн дулаан илч өөдөөс пүнхийж сэтгэлийн салхи ч намсхийгээд явчихлаа. Одоо архиа ууна. Цагаан өмсгөлт эрхэм хайртынхаа төлөө, цаг хугацааг дарсаар амталж согтоно. Ай, орчлон ийм л сайхан... Эхний хундагаа тогтооё.
Цэнгэл баяр аз жаргалын төлөө
Цэнхэр дуу инээд нулимсны төлөө...
Тэр, дарсан дотор хөвөх нулимсыг минь хар даа! Таныгаа санахын зуурт нулимс алдуураад ирлээ. Ийм л уяхан гэгээн хайр шүү дээ Та минь! Гэрэлт наран дор хичнээхэн жил амьдрах сан билээ Та бидэн. Айсуй учрал бүхэн шив шинэхэн. Ахиад л намрыг мартлаа. Удаахь хундагаа тогтооё...
Ахин дахин уулзаж учрахын төлөө
Амьд яваа хоног өдрүүдийн төлөө...
Түүний минь зүрх цохилон буй цагт ертөнц өнө мөнх оршмуй. Цаглашгүй үнэнч тэр зүрх нэгэн цаг дор надад амьдралыг эргүүлэн бэлэглэж билээ. Таны зүрх хүмүүний төлөө цохилохын хамт хүмүүн төрөлхтөний зүрх “Амьдрал, амьдрал...” хэмээн лугшин байнам. Аяа, гэгээн зүрхт зовлон анагаагч минь сонс доо. Бүх ертөнцийн эмч нар мандтугай гэж бүх ертөнцөөр хашгирмаар л санагддаг аа. Одоо мэлтэлзэн буй энэ сэтгэлээ тогтооё.
Хундага дарс энэлэл тайтгарлын төлөө
Хуучин шинэ зөн мөрөөдлийн төлөө...
Үүлс өргөн шувууд буцах намар цагийн анирт орой сэтгэлийн буйдад лаа гэрэлтэж, сэрүүхэн тийм л тайтгарал зүрх тэмтрэн ирдэг ээ. Ай, ийм л сайхны төлөө урт наслах сан. Миний сэтгэлийн гэрэлт уй минь. Чив чимээгүй урсах энэ бүлээхэн урсгал хааш одно вэ. Дараагийн хундагаа тогтооё.
Ертөнцөд хүн болж төрөхийн төлөө
Ер бусаар хайрлан дурлахын төлөө...
Тэр нэг удаа зүрхийг минь чагнаж билээ. Тэгэхэд юу сонстсон бол? Магадгүй, зуун жилийн өмнөх борооны чимээ, цасны уйлаан... За даа, мэдэхгүй юм. Ямарч л атугай тэр минь чагнуураа эвхэн эргэхдээ инээмсэглэсэн юм даг. Тэр өдөр надад хавар ирж билээ. Түүний бэлэглэсэн ертөнцөд анхны яргуй дэлбээлэх нь сонстсон. Итгэн сүслэх энэ хундагаа тогтооё.
Шүлэг дуу гэгээн өдрийн төлөө
Шүүдэрт зөрөг гэрэлт андын төлөө...
Тэнгэр минь, би ямар их азтай вэ! Сонсооч, Тэр минь амьд шүү дээ. Үүнээс илүү аз жаргал гэж юу байх вэ. Гунихын цагтаа түүний амьдран буй цаг хугацаа, гэргий хүүхдийнх нь өмчлөлд атаархан гашуунаар цөхрөн уйлдаг сан билүү? Ай тэнэгхэн охин. Бүү уйл. Энэ их аз жаргалд нулимс илүүднэ. Бурхан чамайг шагнажээ. Тэр амьд шүү дээ. Тийм ээ, би азтай юм. Гоо сайхан хүсэл тэмүүлэл, амьдрахын урам, шинэ өдрүүд өмнөөс айсуй. Ай гэрэлт эрхэм минь. Би урт насалнаа. Энэ сайхны төлөө. Сүүлчийн хундагаа тогтооё.
Ирэх өдрүүд үл мартагдахын төлөө
Итгэл дээр цэцэг ургахын төлөө...

1996 он.

ТЭР УЯНГЫН ИХ МАСТЕР БАЙЛАА

ФРАНЦ ШУБЕРТ

Бяцхан Франц айлын отгон хvv. Эцэг нь сургуулийн захирал, эх нь гэрийн эзэгтэй. Хоёр ахтай бөгөөд тэд нь мөн л эцгийнхээ адил багш болцгоосон улс. Томынх нь нэр Игнац, нөгөөг нь Фердинанд гэдэг. Эднийх ядуувтар айл ч оюунлаг гэр бvл байжээ. Тэднийд Хайдн, Моцартын зохиолууд байнга эгшиглээстэй. Францад аав нь хийл, том ах нь төгөлдөр хуур зааж өгчээ. Жаал хvv хөгжимд тун ч авьяастай болохыг хавь ойрынхон шагшин магтацгаана. Игнац " Хичээллэж эхлээд хэдхэн сар болоод байхад дvv маань би өөрөө чадна, надад заах гэсний хэрэггvй гэлээ. Би эхэндээ гайхсан боловч тэр даруйдаа л хvлээн зөвшөөрөхөөс аргагvйд хvрсэн" гэж хожим ярьж байжээ. Удалгvй анхны багш нараа "хол хаясан" тvvнийг илvv сайн багшид шавь оруулав. Шинэ багш нь сvмийн тэргvvн бөгөөд тэрээр урьд нь хэзээ ч ийм гарамгай шавьтай байгаагvй гэнэ. Франц 11 настайдаа сvмийн найрал дууны төгөлдөр хуурч болов. Мөн найрал хөгжимд хийлээр гоцлохын зэрэгцээ дуу, дөрвөл, төгөлдөр хуурын ЖИЖИГ аязуудыг зохиосон байна. Хөгжмийн ийм олон талт авьяастай тvvнийг тэр жилд нь л улсаас vнэ төлбөргvй сургадаг тусгай сургуульд илгээжээ. Энэ нь хөгжмийн гоц авьяастай болон ядуу гэр бvлийн хvvхдийг хамруулдаг сургууль аж. Хийл хөгжим сайн тоглодог байсан тvvнийг очингуут нь сурагчдын найрал хөгжимд хуваарилжээ. Тэд орой бvр тоглолттой байдаг бөгөөд нэлээд амаргvй хөтөлбөртэй. Симфони тоглож хvчээ сорино. Хайдн, Моцарт, Бетховеныг шvv. Хөгжмиин ертониөд шинэ шинэ vйл явдал өрнөснөөр залуу Шубертын уран сайхны төсөөлөл бvрэлдэн бий болсоор байв. Өөртөө хатуу чанга шаардлагатай, сонголт хийх чадвар сайтай байсан тэрээр багаасаа л жинхэнэ урлагийг хуурамчаас, өөрөөр хэлбэл ор нэр төдий бvтээлvvдээс ялгаж чаддаг байжээ. Бетховены симфониуд өөрийн эрхvй бахдал төрvvлж, Моцартынх тvvний сэтгэлииг бvр донсолгож орхино. Тэр театраар байнга орж дуурь vзнэ. Глюкийн "Ифигения" дуурийн Ифигениягийн ари шиг гоё сайхан юм гэж энэ хорвоо дээр байдаггvй байх аа гэж нэг удаа найздаа ярьж байжээ.Багш нар нь мон л тvvний хөгжмиин авьяасыг биширнэ Гармонийн' хичээл заадаг багш нь "Би энэ хvvхдийг ямар нэгэн нэг юманд сургаж чадахгvй нь. Бурхан өөрөө тvvнд бvгдийг заагаад өгчихжээ" гэж хэлж байж. Франц хөгжим зохиосоор байв. Тvvнийг ихэд дэмждэг Шпаун гэж найз нь 1812 онд зохиолуудаас нь Моцартын найз Шмидт хэмээх алдартай хийлчид vзvvлэхэд тэрээр " Энэ бvтээлvvдийг хvvхэд бичсэн гэдэг нь vнэн бол тэр өнөөдрийг хvртэл цөөхөн байсан мастеруудын нэг болно" гэж нэлсэн байна.Хөгжмийн суутан Шуберт тухайлбал Моцартаас тэс өөр орчин нөхцөлд зохиол бvтээлээ туурвиж эхэлжээ. Моцарт бол багаасаа л олны анхаарлын төвд байж дэмжлэг магтаалын дунд өсч хөгжсөн. Харин Шуберт энгийнхээ дарамтаас болж нууцаар бичдэг байжээ. Багш эцэг нь хvvгээ оюун сэтгэхvйнхээ бvхий л нөөцийг хөгжимд зориулж байсныг дэмждэггvй байв. Ялангуяа математикийн хичээлдээ жил ирэх тусам муудаж байгаад сэтгэл ихэд тvгшинэ. Yгэнд нь ордоггvй хvvгээ амралтаараа гэртээ ирэхийг нь хvртэл хориод байтал ээж нь өөд болчихжээ. Эцэгтэйгээ санал зөрөлддөг болсон, дээр нь эх нь хорвоог орхисон тэр цагаас хойш тусгай сургуулийн амьдрал тvvний хувьд шорон шиг санагдах болж. Гэсэн ч хөгжимд зvрх сэтгэлээ өгсөн залуу хичээлээс гадуурх цаг мөч бvрийг зохиол бичихэд зориулж байжээ.1812 оноос алдарт хөгжмийн зохиолч Сальерийн шавь болсон байсан ч Шубертын уран бvтээлийн чиглэл, хөгжимлөг чанар улам бvр тодрох тусам тэд хоорондоо огт адилгvй хvмvvс болох нь мэдэгдэж эхэлжээ. Сальери багш нь эртний итали мастеруудын партитур өгч судлуулахад тэднээс нь Моцартын дуурь шиг, Бетховены бvтээлvvд шиг гоё сайхныг, агуу гайхамшгийг Шуберт олж мэдрээгvй байна. Энэ мэт vзэл бодлын зөрөөтэй байдлаас болоод тэд удалгvй холбоогоо тасалжээ.Тусгай сургуульд Шуберт хөгжмийн олон төрөл, хэлбэртэй танилцаж, тоглолтын болоод бичлэгийн техникийн өргөн их мэдлэг хуримтлуулсан байв. Тэгснээр 1810 онд анхны том хэмжээний зохиол болох төгөлдөр хуурт зориулсан дөрвөн гарын уран сэтгэмж бичиж. Дараахан нь анхны симфонио. 1813 оны намраас дуурь дээр ажиллаж эхэлжээ. Цуваа мэт тасралтгvй vргэлжлэх уран бvтээлvvдээ ийнхvv ердөө л 16, 17 наснаасаа туурвиж эхэлсэн бөгөөд тэдгээр нь ертөнцийн чихнээ vvрд мөнхөрсөн хөгжим аялгуу байсныг тэрээр мэдээгvй. Гагцхvv бичсээр л байсан.1814 оны намар Шуберт сургуулиа орхижээ. Тэрээр төрийн албан хаагч болж чалахгvй гэдэггээ итгэлтэй байсан тул ийн шийдсэн байна. Хоногийн хоолны мөнгө олохын эрхэнд аавынхаа сургуульд хэдэн жил багшилж сурагчдад цагаан толгой, арифметик заадаг байв. Yнэтэй цагаа дэмий vрж байгаадаа харамсавч хэрэгтэй байсан болохоор өөр арга байсангvй. Харанхуйдуу хvйтэн өрөөний мухарт хуучин ноорхой халат өмсчихөөд хөгжмөө бичээд сууж байсан гэж нөхдийнх нэг дурсчээ. Гэсэн ч энэ л vе тvvний уран бvтээлийн ид цэцэглэлтийн vе . 19 настайдаа тэрээр төвөн симфонитой болсон байв. Чавхдаст хөгжмийн дөрвөлд зориулсан нэгэн бvтээлийнхээ төгсгөлд " 4,5 цагт ХИЙЖ дуусгав" гэсэн тэмдэглэл хийсэн байдгаас тэр ямар хурдтайгаар ажилладаг байсан нь харагддаг.Зөвхөн 1815 онл л гэхэд зарим нэрд гарсан хөгжмийн зохиолчдын насан туршдаа хийснээс илvv олон бvтээлтэй болсон байжээ.Шуберт уран бvтээлийн оргил vедээ сvмийн дуучин Тереза Гроб гэдэг бvсгvйд сэтгэл алдарчээ. Маш сайхан сопрано2 хоолойтой тэр бvсгvйн эцэг ЭХИЙНД Шуберт нөхдийн хамт vе vе цуглацгааж дуулж хуурддаг байжээ. Залуус бие биелээ сэтгэлтэйг мэдэж байсан ч эцэг эх нь охиноо чамгvй хөрөнгөтэй талхны мухлагийн эзэнтэй гэрлvvлчихжээ. Хөл дээрээ хэзээ босох нь мэдэгдэхгvй хөгжимчнийг хоосон харж сууснаас ингэх нь дээр гэж vзсэн гэнэ. Шубертын анхны дурлал тvvний сэтгэлд гvн шарх vлдээжээ. Тэрээр хожим найздаа "Би тvvнд их хайртай байлаа. Тереза царайлаг биш л дээ, нvvрэндээ сэвхтэй. Гэхдээ тэр тун эелдэг эмэгтэй. Маш гоё сопрано хоолойгоор зохиосон дуунуудыг минь дуулдаг байлаа. Намайг гэрлэх болов уу гэж гурван жил харсан байх. Өөрийн гэсэн орон байргvй байсан болохоор би яаж ч чаддаггvй байлаа. Би тvvнийг одоо ч хайрласаар байна гэж ярьж байжээ.Шубертын найзууд нэр хvндийг нь өсгөх, олон нийтийн болоод хэвлэлийнхний анхаарлыг татах гэж янз бvрээр оролдож байж. Yvний vр дvнд Фогль гэж нэлээд боловсролтой ажил хэрэгч дуурийн дуучинтай танилцжээ. Тэр хvн анхны уулзалтаасаа л залуу хөгжмийн зохиолчийн бvтээлvvдийг таалж тvvний шvтэн бишрэгч нь болоод зогсоогvй уран бvтээлийг нь сурталчлагч болж. Тэд насны ялгаа ихтэй байсан ч энэ нь хамтарч ажиллахад саад болсонгvй. Фогль Шубертэд бvх талаар тусалж байжээ. Дуучны нэр хvндийн нөлөөгөөр Венийн олон ч хөгжмийн салонууд тvvний өмнө vvд хаалгаа нээсэн байна. Тvvний дуунууд хот хөдөөгvй тvгэн тархаж эхэлжээ. 1819 онд тэд хамтдаа хойд Австриар аялахад нь хэдийнэ тvvнийг мэддэг болчихсон хvндэтгэн угтаж авч байжээ.Шуберт эцгийнхээ гэрийг орхив. Тэр эрх дураараа ердөө л жvжигчний маягийн амьдралтай болов. Хэдийгээр урьдын адил мөнгө төгрөгийн гачлантай байсан ч тэр зохиосоор, шvтэн бишрэгч ид нь шинэ бvтээлийг нь тэсэн ялан хvлээсээр.Тэр олон сайн нөхөдтэй. Тэднийх нь нэг Зенн. Улс төрийн шалтгаанаар Венээс хөөгдөж байсан тvvнтэй нөхөрлөж байсных нь төлөө Шубертыг улсын ажилд авдаггvй байсан ч гэдэг. Шуберт болон тvvний нөхөд клуб байгуулжээ. Урлаг, уран зохиолд дуртай оюуны сонирхол ижил залуус бие биенийхээ уран vтээлтэй танилцах, нийгэмд болж буй дэвшилтэт зvйлvvдийн талаар санал солилцох, баяр гунигаа хуваалцах гээд олон зvйлээр тэд хоорондоо нэгдэж байв. Тухайн vеийн нэр хvндтэй яруу найрагчид, жvжгийн зохиолчид ч байдаг байжээ. Энэхvv харилцан ойлголцлын халуун дулаан уур амьсгал дунд Шубертын уран бvтээл улам бvр урагшилж байв. Долоо хоног бvр уран зохиолоос гурвыг, Шубертын хөгжмөөс нэгийг сонсоно. Клубынхэн урлагийн тухай, амьдралын тухай шөнө дөл болтол ярьж суудаг, маргалдаж мэтгэлцдэг. Шубертын цугларалт заримдаа том хэмжээний нээлттэй тоглолтоос дутахгvй арга хэмжээ болж хувирах ч vе байж. Дарга тvшмэдvvд, бас удам дамнан урлаг дээдэлж ирсэн сэхээтэн гэр бvлvvд гээд тэднийг урьж залах нь улам бvр ихэсч зарим vед vдэшлэгт оролцогчдын тоог хязгаарлахад хvрдэг байсан байна. Тэр симфониудынхаа нэгийг нь ч сонсоогvй юм. Том хэлбэрийн зохиолуулынхаа vнэ цэнийг тэрээр мэдэрч байсан ч зуун зуун дамнан хvн төрөлхтөний сонорыг мялаасан мөнхийн бvтээл болохыг нь мэдээгvй. Фоглийн тусламжтайгаар "Ихэр ах дvvс" дуурь нь тавигдсан бөгөөд энэ нь дуурийн төрлөөс олонд толилуулсан анхных нь бvтээл байв. Нийт 16 дуурь бичсэн боловч бусдыг нь өөрөө vзээгvй.Симфониудын хувьд ч ялгаагvй.Тухайлбал Шуман бvр хожим нэг симфонийг нь олж 1839 онд тоглуулсан нь мөн энэ төрлийн хувьд анхных нь байв. Бас "Төгсөөгvй" нь найз Хюттегбренерийнх нь цvнхэнд хэдэн арван жил явсныг 1865 онд тоглуулжээ. Гэх мэтчилэн хөгжмийн зохиолчид өөрййнхеө симфониудын нэгийг ч сонсох боломж олдоогvй.Тvvний хэдэн зуун бvтээлийн дотор "Төгсөөгvй" симфони болон 20 дуунаас бvрдсэн "vзэсгэлэнт тээрэмчин бvсгvй" цикл нь онцгой байр суурь эзэлдэг. Энэ бvтээлvvдээс нь гоц авьяастан Шубертын мөрөөдөл, тэр vеийн залуусын зvрх сэтгэлийг юу хэрхэн догдлуулж байв гэдгийг мэдэрч болно. Шуберт Венадтөдийгvй Австриас гадагшхи улсуудадхэдийнэ танил болсон ч амьдрал ахуй хөрөнгө чинээний тухайд нэг их дээшлэхгvй байсаар нас эцэслэжээ. Өрхийн эдийн засгийн тухай ойлголтгvй, амьдрах ухаанд суралцаагvйн дээр гэрт нь буудал мэт байрлаж амьдардаг байсан зарим нөхөд нь багагvй дарамт болдог байж.Тэрээр өөрийнхөө тухай "Би зохиохын төлөө төрсөн хvн. Өөр юуны ч төлөө биш. Тиймээс төр намайг ивээлдээ авах ёстой" гэж хэдэнтээ хэлж байжээ. Тэр алдар хvнд, магтаалд огтоос дургvй. Надад мөнгө хөрөнгө алга. Гэхдээ би хөгжилтэй байна. Би аль болох амжиж бичих ёстой гэсээр тэр зохиож амжихын төлөө бие сэтгэлээрээ тэмvvлж байжээ. 1826 онл тvvнд нэрт яруу найрагч Вильгельм Мюллер "Өвлийн зам" шvлгээ өгсөн нь тvvний сvvлчийн зохиолуудын нэг болжээ.Амьдралдаа сэтгэл хангалуун буе байсан тэрээр юутай ч зvйрлэмгvй том шагнал хvртсэн нь Бетховены vнэлэлт байлаа. Бетховен дуунуудыг нь дахин дахин харснаа "Бурхан хөгжим бичиж өг гэж тvvнийг хvн төрөлхтөнд илгээжээ" хэмээн уулга алдаж байжээ. Хөгжмийн ертөнцийн хvрч гаршгvй ноён оргил суут Бетховен ийн дvгнэсэнд амьдрал нь учир зорилготой байсныг Шуберт дахин нэг мэдэрчээ. ХIХ зууны эхэн vеийн Австрийн нийслэл урьдын адил Европын хөгжмийн соёлын том төв байв. Моцарт, Гайдны тухай дурсамжууд сэргэг, дээр нь суут Бетховен амьд сэрvvн уран бvтээлээ туурвисаар байсан vе. Россинийн дууриуд шуугиан тарьж, Штраусын вальс алгуурхан хvмvvсийг татаж байв. Ресторан, зочил буудал, цэцэрлэгт хvрээлэн бvрт ХӨГЖИМЧИД тоглож улс төрийн хvнд нөхцөл байдлын дараа амар амгаланг хvсэмжлэх мэт орчин... Өнгөц харахад ийм байвч Австри хаалттай улс байв. Хvнд суртал нvvрлэсэн, утга зохиол хатуу хяналттай, гаднаас ном хэвлэл орууллаггvй. Энэ байлалд нийгмийн тэргvvлэгч сэхээтнvvд, уран бvтээлчил, дэвшилтэт vзэлтэй залуучууд шvvмжлэлтэй хандах болжээ. Тэл шинэ амьлрал өөд тэмvvлж буйгаа өөр өөрсдийнхөөрөө илэрхийлж байсны нэг нь Франц Шуберт. Амьдралдаа сэтгэл хангалуун бус ч дотоод ертөнц нь эрч хvчээр дvvрэн байгааг тэрээр уянгын өнгө аясаар илэрхийлж байв. Тvvний уран бvтээл хөгжмийн романтик чиглэлийн эхлэл байсан бөгөөд шинэ vеийн буюу францын хувьсгал ялагдлаар дууссаны дараахь vеийн хvний сэтгэлгээний онцлогтой тvvний зохиолуудаас танилцаж болно.